🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:56:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कुतूहल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कुतूहल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कुतूहल

अर्थ: अच् आश्चर्यजनक

संस्कृत: कौतुकम् · पर्याय: कौतूहल, कौतुक, कुतुक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कुतूहल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कुतूहल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कुतूहल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकुतूहलम्कुतूहलेकुतूहलानि
द्वितीयाकुतूहलम्कुतूहलेकुतूहलानि
तृतीयाकुतूहलेनकुतूहलाभ्याम्कुतूहलैः
चतुर्थीकुतूहलायकुतूहलाभ्याम्कुतूहलेभ्यः
पञ्चमीकुतूहलात् / कुतूहलाद्कुतूहलाभ्याम्कुतूहलेभ्यः
षष्ठीकुतूहलस्यकुतूहलयोःकुतूहलानाम्
सप्तमीकुतूहलेकुतूहलयोःकुतूहलेषु
सम्बोधनहे कुतूहलहे कुतूहलेहे कुतूहलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुतूहल
कुतूहल
kutūhala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जिज्ञासा/उत्सुकता (1.7.32) कौतूहल · कौतुक · कुतुक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुतूहल संज्ञा पुं॰ [सं॰] [कुतूहली]
१. किसी वस्तु के देखने या किसी बात के सुनने की प्रबल इच्छा । उत्कंठा ।
२. वह वस्तु जिसके देखने को इच्छा हो । कौतुक । उ॰—बन तो मेरे लिये कुतूहल हो गया ।—साकेत, पृ॰, १३८ ।
३. क्रींडा । खिलवाड़ । उ॰—काम कुतूहल में बिलसै निशि वारबधू मन- मान हरे ।—केशव (शब्द॰)
४. आश्चर्य । अचंभा ।
५. नायिका का एक अलंकार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुतूहल n. (fr. कुतस् and हल, ‘calling out’ ?), curiosity, interest in any extraordinary matter, Sāh. &c.
inclination, desire for (प्रति loc. or in comp.), Śak. &c.
eagerness, impetuosity
what excites curiosity, anything interesting, fun, Pañcat.
कुतूहल mfn. surprising, wonderful, W.
excellent, celebrated, W. (cf. कौतूहल.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (290,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुतूहल a. 1 Wonderful. --2 Excellent, best. --3 Praised, celebrated. --लं 1 Desire, curiosity; उज्झितशब्देन जनितं नः कुतूहलं Ś. 1; यदि विलासकलासु कुतूहलं Gīt. 1; (पपौ) कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम् R. 3. 54; 13. 21; 15. 65. --2 Eagerness. --3 What excites curiosity, anything pleasing or interesting, a curiosity. --4 Delight, pleasure; U. 1. 20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुतूहल न० कुतूं चर्म्ममयं स्नेहपात्रमिव हृदयं हलति हल--अच् । अपूर्व्ववस्तुदिदृक्षातिशयजन्ये चेष्टाभेदे फलनिरपेक्षतया चिकीर्षिते १ कौतुके अमरः “प्रिया- वियोगाद्विधुरोऽपि निर्भरं कुतूहलाक्रान्तमना मना- गभूत्” नैष० । “कुतूहलाच्चारुशिलोपवेशम्” भट्टिः । “अथस्ति मे शकुन्तलादर्शनं प्रति कुतूहलम्” शकु० २ प्र- शस्ते ३ अद्भुते च त्रि० हेमच० । “रम्यवस्तुसमालोके लोल- ता स्यात् कुतूहलम्” सा० ट० उक्ते ४ नायकयोर्भावभेदे न० । तारका० इतच् । कुतूहलित जातकौतुके त्रि० । स्वार्थे युवा० अण् । कौतूहल कौतुके न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2095,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुतूहलं, क्ली, (कुतूं चर्म्ममयतैलादिपात्रबत् अन्त- र्हलति सोत्सुकं करोति । हल् + अच् ।) अपूर्व्व- बस्तुदिदृक्षाद्यतिशयः । तत्पर्य्यायः । कौतूहलम् २ कौतुकः ३ कुतुकम् ४ । इत्यमरः । १ । ७ । ३१ ॥ चित्रम् ५ । इति शब्दरत्नावली । (यथा, नैषधे । १ । ११९ । “प्रियावियोगाद्विधुरोऽपि निभर कुतूहलाक्रान्तमना मनागभूत्” ॥ नायकालङ्कारविशेषः । तल्लक्षणं यथा साहित्य- दर्पणे । ३ । ११९ । “रम्यवस्तुसमालोके लोलता स्यात्कुतूहलम्” ॥)
कुतूहलः, त्रि, प्रशस्तः । अद्भुतः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-141-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुतूहल" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कुतूहलकुतूहल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कुतूहल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कुतूहल 📚 ➤ अच् आश्चर्यजनक
संस्कृत: कौतुकम् · पर्याय: कौतूहल, कौतुक, कुतुक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुतूहल 📚किसी वस्तु के देखने या किसी बात के सुनने की प्रबल इच्छा । उत्कंठा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कुतूहल
जिज्ञासा/उत्सुकता (१.७.३२) — कौतूहल, कौतुक, कुतुक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कुतूहल = कुतू + हल तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬