🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:36:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुषंग
anuṣaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुषंग संज्ञा पु॰ [सं॰ अनुषङ्ग] [वि॰ अनुषंगी, अनुषंगिक]
१. करुण । दया ।
२. संबंध । लगाव । साथ ।
३. प्रसंग से एक वाक्य के आगे और वाक्य लगा देना । जैसे—'राम वन को गए ओर लक्ष्मण भी' । इस पद में "भी" के आगे 'वन को गए' वाक्य अनुषंग से समझ लीया जाता है ।
४. न्याय में उपनय के अर्थ को निगमन में ले जाकर घटाना । किसी वस्तु में किसी और के तुल्य धर्म का स्थापन करके उसके विषय में कुछ निश्चय करना । जैसे,—घट आदि उत्पात्ति धर्मवाले हैं (उदाहरण), वैसे ही शब्द उत्पात्ति धर्मवाला है (उपनय), इसलिये शब्द अनित्य है (निगमन) ।
५. उत्कट लालसा । तीव्र इच्छा ।
६. अर्थपूर्ति के लिये एक या अनेक शब्दों की आवृत्ति (को॰) ।
७. घालमेल । मिश्रण (को॰) ।
८. अवश्य होनेवाला फल (को॰) ।
९. एक शब्द का दूसरे से संबंध (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-षङ्ग m. close adherence, connection, association, conjunction, coalition, commixture
connection of word with word, or effect with cause
necessary consequence, the connection of a subsequent with a previous act
(in the Dhātupāṭha) the nasals connected with certain roots ending in consonants (as in तृम्फ्)
tenderness, compassion, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (39,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुषंगः 1 Close adherence or attendance; connection, conjunction, association; सानुषंगाणि कल्याणानि U. 7 good things closely follow one another (come close upon one another). --2 Coalition, commixture. --3 Connection of word with word. --4 A word or words repeated from the context to supply an ellipsis. --5 Necessary consequence, inevitable result. --6 Connection of a subsequent with a previous act. --7 Incidental mention or relation (प्रसंग). --8 Yearning, eager longing. --9 Compassion, pity, tenderness. --10 (In Nyāya) Connecting together the उपनय or application and निगमन or conclusion by the use of the pronoun इदं (उपनयवाक्यस्थस्य अयमिति पदस्य निगमनवाक्ये आकर्षणं). --11 The nasals connected with certain roots ending in consonants; P. VII. 1. 59 Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0083-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुषङ्ग पु० अनु + सन्ज--घञ् । दयायां दयया हि अन्यदुःखे- नान्यदुःखसम्बन्धात्तथात्वम् । प्रसङ्गे, प्रसङ्गश्च अन्योद्देशेन प्रवृत्तस्य तन्नान्तरीयकविधयान्यसिद्धिः यथा “विप्रबध- प्रायश्चित्तेन तन्नान्तरीयकविधया अवगोरदण्डनिपातन- प्रायश्चित्तसिद्धिः । “क्षयं केचिदुपात्तस्य दुरितस्य प्रच- क्षते । अनुत्पत्तिं तथाचान्ये प्रत्यवायस्य मन्वते । नित्य- क्रियां तथाचान्ये ह्यनुषङ्गफलां श्रुतिमिति” प्रा० त० आप० स्मृ० । अनुषङ्गेण फलं यस्या इति तदर्थः । एकत्र वाक्ये श्रुतस्य शब्दस्यान्यत्र वाक्येऽन्वयार्थमाकर्षणे । यथा “नित्यक्रियां तथा चान्ये” इति वाक्ये पूर्व्ववाक्योपात्तस्य मन्वते इति क्रियापदस्यान्वयार्थमाकर्षणम् । तथा पञ्चा- वयवन्यायवाक्येषु उपनयवाक्यस्थस्य अयमिति पदस्य नि- गमनकाक्येऽन्वयार्थमाकर्षणम् । यथा वह्निव्याप्यो धूमो धमावांश्चायमिति उपनयवाक्यस्थस्य अयमिति शब्दस्य तस्माद्वह्निमानिति वाक्येऽन्वयेन अयं वह्निमानिति बोधः । अतएव शास्त्रकारैः पूर्व्वत्र श्रुतशब्दस्योत्तरत्रानुकर्षणबोघ- नाय एतत्पदमनुषञ्जनीयमित्युक्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0188,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुषङ्गः, पुं, (अनु + सन्ज + भावे घञ् ।) कारुण्यं । दया । इति हलायुधः ॥ एकत्रान्वितपदस्यान्य- त्रान्वयः । यथा । कोषोबलञ्चापहृतमित्यादौ बलान्वितापहृतस्य कोषेऽन्वयः ॥ न्याये उपनय- स्थायम्पदस्य निगमनेऽनुषङ्गः । यथा । बह्निव्याप्य- धृमवांश्चायं तस्माद्वह्निमान् ॥ प्रसङ्गः । अन्योद्देशेन प्रवृत्तावन्यस्यापि सिद्धिः । यथा, -- “नित्यक्रियां तथा चान्ये ह्यनुषङ्गफलां श्रुतिं” । इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-052-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें