🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:23:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

करुणा
karuṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करुणा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह मनोविकार या दुःख जो दूसरों के दुःख के ज्ञान से उत्पन्न होता है और जो दूसरों के दुःख को दूर करने की प्रेरण करता है । दया । रहम । तर्स । यौ.—करुणाकर । करूणानिधि । करुणासिंधु । करुणामय । करुणायतन । करुणार्द्र, इत्यादि ।
२. वह दुःख जो अपने प्रिय बंधु, इष्ट मित्रादि के वियोग से उत्पन्न होता है । शोक ।
३. करना का पेड़ । उ॰—सिय को कछ सोध कहौ करुणामय सो करुणा करुणा करिक ।—राम चं॰ पृ॰ ७९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करुणा (आ), f. pity, compassion, BhP.; Ragh.; Pañcat. &c.
one of the four Brahma-vihāras (Buddh.)
the sentiment of compassion (cf. above), L.
a particular tone (in mus.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (255,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
करुणा Compassion, pity, tenderness; प्रायः सर्वो भवति करुणावृत्तिरार्द्रांतरात्मा Me. 93; so सकरुण kind; अकरुण unkind. --Comp. --आत्मन् a. tender-hearted. --आर्द्र a. tenderhearted, moved with pity, sensitive. --निधिः store of mercy. --पर, --मय a. very kind. --विमुख a. merciless, cruel; करुणाविमुखेन मृत्युना R. 8. 67. --स्वनः --ध्वनिः a cry of distress, a piteous tone, wail.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0381-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करुणा, स्त्री, (“कृवृदारिभ्य उनन्” ॥ उणां । ३ । ५३ । इति कृ + उनन् । टाप् च ।) परदुःखहा- नीच्छा । तत्पर्य्यायः । कारुण्यम् २ घृणा ३ कृपा ४ दया ५ अनुकम्पा ६ । अनुक्रोशः ७ । इत्य- मरः । १ । ७ । १ ॥ शूकः ८ । इति हेहचन्द्रः (यथा रघुः ८ । ६७ । “करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम्” ॥ गङ्गानामविशेषः । यथा काशीखण्डे २९ । ४३ । “कूटस्था करुणा कान्ता कूर्मयाना कलावती” ॥ करुणा दयास्वरूपा । इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-034-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "करुणा" आता है (15)
अहो एक अव्यय जिसका प्रयोग कभी संबोधन की तरह और कभी करुणा, खेद, प्रशंसा, हर…तरस दया । करुणा । रहम । क्रि॰ प्र॰—आना । मुहा॰—(किसी पर) तरस खाना = दयार्द…हंत आश्चर्य, प्रसन्नता, करुणा, सौभाग्य, आरंभ, खेद या शोक आदि का सूचक शब्ददय दया । कृपा । करुणाहंतोक्ति करुणा, खेद, दुःख, सहानुभूति- परक हंत शब्द की उक्तिचित्तप्रसादन योग में चित्त का संस्कार जो मैत्री, करुणा, हर्ष, उपेक्षा आदि के उपयुक्…रहम करुणा । दयाछोभना पु क्रि॰ अ॰ चित्त का विचलित होना । करुणा, दुःख, शंका, मोह, लोभ आदि के …दया मन का वह दुःखपूर्ण वेग जो दूसरे के कष्ट को दूर करने की प्रेरणा करता है…घृणा घिन । नफरतसौजन्य सुजन का भाव । सुजनता । भलमनसतदरद पीड़ा । व्यथा । कष्टइच्छित चाहा हुआ । वांछित । अभिप्रेत । अभीष्ट । उ॰ इच्छित फल की चाह दिलाती बल …पीर पीड़ा । दुःख । दर्द । तकलीफदर्द पीड़ा । व्यथा । क्रि॰ प्र॰ —होना । मुहा॰—दर्द उठना = दर्द उत्पन्न होना…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें