🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घृणा
ghṛṇā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घृणा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [सं॰ घृणित]
१. घिन । नफरत ।
२. वीभत्स रस का स्थायी भाव ।
३. दया । करुणा । तरस ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घृणा (आ), ind. through heat or sunshine, RV.
घृणा (आ), f. a warm feeling towards others, compassion, tenderness, MBh. iii, v; R.; Ragh.; BhP.
aversion, contempt (with loc.), Naiṣ. i, 20; iii, 60
horror, disgust, Kād. vii, 199 and 236; Hcar. v, 186
a kind of cucumber, Gal. (cf. निर्-, हृणीया.)
घृणा f. of ˚ण, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (379,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घृणा [घृ-नक्] 1 Compassion, pity, tenderness; तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः R. 11. 17; 9. 81; Ki. 15. 13. --2 Disgust, aversion, contempt; तत्याज तोषं परपुष्टघुष्ट घृणां च वीणाक्वणिते वितेने N. 3. 60; 1. 20; R. 11. 65. --3 Reproach, censure. --Comp. --आर्चिः m. fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0478-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घृणा स्त्री घृ--सेके नक् । १ कारुण्ये--दयायां कारुण्येन हि हृदयं सिक्तमिवार्द्रं भवतीति तस्य तथात्वम् । “मन्द- मस्यन्निषुलतां घृणया मुनिरेष वः” किरा० । “इत्थङ्गते गतघृणः किमयं विधत्ताम्” रघुः २ जुगुप्सायां निन्दा- याञ्च अमरः “तां विलोक्य वनिताबधे घृणाम्” “प्राग- जीयत घृणा ततो मही” इति च रघुः । “अधारि पद्मेषु तदङ्व्रिणा घृष्णा” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2798,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घृणा, स्त्री, (घ्रियते सिच्यते हृदयमनया । । घृ सेके + बाहुलकात् नक् स्त्रियां टाप् । दयारसेन हि हृदयं सिक्तमिवार्द्रं भवतीति तथात्वम् ।) करुणा । (यथा, किरातार्ज्जुनीये । १५ । १३ । “मन्दमस्यन्निषुलतां घृणया मुनिरेष वः । प्रणुदत्यागतावज्ञं जघनेषु पशूनिव ॥” * ॥ घ्रियते आच्छाद्यते गुणादिकमनयेति ।) जुगुप्सा । तत्पर्य्यायः । अर्त्तनम् २ ऋतीया ३ हृणीया ४ । इत्यमरः । ३ । २ । ३२ ॥ रीज्या ५ हृणिया ६ ह्रिणीया ७ ह्रणीया ८ । इति तट्टीका ॥ (यथा, रघुः । ११ । १७ । “तां विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-394-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घृणा" आता है (17)
ऋतीया घृणावीप्सा एक शब्दालंकार जहाँ आश्चर्य, आदर, घृणा, आदि भावों को व्यक्त करने के लिय…रीज्या घृणा । नफरतकीन घृणाबीभत्सा घृणा । जुगुप्सा । अरुचिनफरत घिन । घृणाकराहत नफरत । घृणागिलान † संज्ञा स्त्री॰ ग्लानि । घृणा । नफरतथुक्का † संज्ञा स्त्री॰ निंदा । घृणा । धिक्कार । यौ॰—थुक्का थुक्की = परस्पर न…उपेक्षा उदासीनता । लापरवाही । विरक्ति । चित्त का हटनाविध्वंस विनाश । नाश । बरबादीअत्याकार विशाल आकार का । भारी डीलडौलवालाजुगुप्सा निंदा । गर्हणा । बुराईप्रद्वेष प्रद्वेषण संज्ञा पुं॰हेल घनिष्ठता । मेलजोल । विशेष—यह शब्द अकेले नहीं आता, 'मेल' के साथ आता है …द्वषण शत्रुअनरुचि पु संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें