🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:00:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपेक्षा
upekṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपेक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उदासीनता । लापरवाही । विरक्ति । चित्त का हटना ।
२. घृणा । तिरस्कार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपेक्षा f. overlooking, disregard, negligence, indifference, contempt, abandonment, MBh.; Ragh.; Hit. &c.
endurance, patience
dissent
trick, deceit (as one of the minor expedients in war), L.
regard, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (215,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपेक्षा 1 Overlooking, disregard, neglect. --2 Indifference, contempt, disdain; कुर्यामुपेक्षां हतजीवितेऽस्मिन् R. 14. 65. --3 Leaving, quitting. --4 Endurance, patience. --5 Dissent. --6 Neglect, trick or deceit (one of the 7 expedients in war). --7 A sort of भावना in Yoga, q. v. --8 Regard, consideration.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0339-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपेक्षा स्त्री उप + ईक्ष--अ । १ त्यागे इदं न मम स्यादिति इच्छाभेदे ३ औदासीन्ये ४ अनपेक्षणे च । उपेक्षा च पर- स्वत्वानभिसन्धानापूर्बकस्वत्वप्रागभावासमानकालीनस्वत्वावि- षयकेच्छा । उपेक्षायाः स्वत्वनाशकत्वम् स्मृतौ व्यव- स्थापितम् “उपेक्षानात्मक स्तत्र निश्चयः कारणं भवेत्” भाषोक्ते ५ इदमुपादेयं न भवतीत्याकारकज्ञानभेदे च “कुर्यामुपेक्षां हतजीपितेऽस्मिन्” रघुः । ६ योगशास्त्रोक्ते चित्तप्रसादनार्थभावनाचतुष्टयान्तर्गते भावनाभेदे । “मैत्री- करणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःस्वपुण्यापुण्यविषयाणां भाव- नातश्चित्तप्रसादनम्” पात० सू०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1360,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपेक्षा, स्त्री, (उप + ईक्ष् + अ + टाप् ।) अस्वी- कारः । त्यागः । (औदासीन्यम् । यथा, रघुः १४ । ६५ । “कुर्य्यामुपेक्षां हतजीवितेऽस्मिन्” ।) युद्धविषये तु क्षुद्रोपायः । “मायोपेक्षन्द्रजालानि क्षुद्रोपाया इमे त्रयः” । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-270-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपेक्षा" आता है (19)
हेड तिरस्कार । उपेक्षारीढा अनादर । अवज्ञा । उपेक्षानैरपेक्ष्य निरपेक्षता । उपेक्षा । उदासीनताअनुपासन ध्यान का अभाव । उपेक्षापरिभवविधि तिरस्कार । उपेक्षागजनिमीलिका कोई चीज देखने का बहाना करना । जानबूझकर अनजाना बनना या दिखना । उपेक्षातगाफुल गपलत । उपेक्षा । ध्यान । न देगा । असावधानीहिकारत उपेक्षा । अपमान । तिरस्कारअट्टन एक प्रकार का चक्र की आकृतिं का अस्त्तअतिपात अतिक्रम । अव्यवस्था । गड़वड़ीअदर्शन अविद्यमानता । असाक्षात्प्रहास अट्टहास । जोर की हँसी । ठहाका । गहरी हँसीव्यतिक्रम क्रम में होनेवाला विपर्यय । सिलसिले में होनेवाला उलटफेरउपक्षेपण फेंकने की क्रिया या भावपरिलोप क्षति । हानिपरिहाणि घाटा । हानिविवर्जन त्याग करने की क्रिया । परित्यागविच्छर्दन कै । वमनलंघना पु ^१ क्रि॰ स॰ किसी वस्तु के ऊपर से होकर इस ओर से उस ओर जाना । लाँघना …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬