🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:29:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दया
dayā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दया संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मन का वह दुःखपूर्ण वेग जो दूसरे के कष्ट को दूर करने की प्रेरणा करता है । सहानुभूति का भाव । करुणा । रहम । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना । यौ॰—दया दृष्टि । विशेष— जिसके प्रति दया की जाती है उसके वाचक शब्द करे साथ 'पर' विभक्ति लगती है । जैसे, किसी पर दया आना, किसी पर (या किसी के ऊपर) दया करना । शिष्टाचार के रूप में भी इस शब्द का व्यवहार बहुत होता है । जैसे, किसी ने पूछा 'आप' अच्छी तरह' ? उत्तर मिलता है ।— 'आपकी दया से' ।
२. दक्ष प्रजापति की एक कन्या जो धर्म को ब्याही गई थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दया f. sympathy, compassion, pity for (loc. MBh.; Pañcat.; Bhartṛ. &c. ; gen. R.; Hariv. 8486; in comp. MBh. xiv; Hit. i, 6, 41), ŚBr. xiv &c. (˚यां √ कृ, ‘to take pity on’ [loc. MBh.; Hit. i, 2, 7; gen. Vop.])
Pity (daughter of Dakṣa and mother of A-bhaya, BhP. iv, 1, 49 f.), Hariv. 14035; cf. अ-दय; निर्-, and सदय.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (469,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दया [दय् भिदा-भावे अङ्] Pity, tenderness, compassion, mercy, sympathy; निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वंति साधवः H. 1. 60; R. 2. 11; यत्नादपि परक्लेशं हर्तुं या हृदि जायते । इच्छा भूमिसुरश्रेष्ठ सा दया परिकीर्तिता ॥. --Comp. --कर a. kind, sympathetic. --(रः) an epithet of Śiva. --कूटः, --कूर्चः epithets of Buddha. --वीरः (in Rhet.) the sentiment of heroic compassion; the sentiment of heroism arising out of compassion; e. g. Jīmūtavāhana's remark to Garuḍa in Nāg.: --शिरामुखैः स्यंदत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्तिं [] न पश्यामि तवापि तावत् किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥ cf. also R. G. under दयावीर.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दया स्त्री दय--भिदा० भावे अङ् । १ दुःखितेषु भूतेष्वनुक- म्पायाम् । २ परदुःखाऽसहने करुणाशब्दे दृश्यम् । ३ पर- दुःखप्रहरणेच्छायाम् । “यत्नादपि परक्लेशं हर्तुं या हृदि जायते । इच्छा भूमिसुरश्रेष्ठ! सा दया परिकीर्त्तितेति” । आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च । वर्तते सततं हृष्टः क्रिया ह्येषा दया स्मृता । प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानाम- पि ते तथा । आत्मौपम्येन सर्वत्र दयां कुर्वन्ति साधवः” । इयं मोहपत्नी यथा । “मोहपत्नी दया साध्वी पूजिता च जगत्प्रिया । सर्वलोकाश्च सर्वत्र निष्फलाश्च यया विना” देवीभागवते ९ स्क० १ अ० । यत्र मोहोस्ति तत्र दयायाः सत्त्वाद्दया मोहपत्नीति “अहिंसा परमो धर्म्मो विप्राणां नात्र संशयः । दया सर्वत्र कर्त्तव्या ब्राह्मणेन विजानता । यज्ञादन्यत्र विप्रेन्द्र! न हिंसा या- ज्ञिकी मतेति” देवीभागवतम् । यज्ञादन्यत्र दया कर्त्तव्या यज्ञे तु हिंसैव कर्त्तव्या न सा याज्ञिकी हिंसा हिंसा भवति । “अहिंसन् सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः” इति श्रुतेः । “या वेदविहिता हिंसा नियतास्मिंश्चराचरे । अहिंसा मेव तां विद्याद् वेदाद् धर्मो हि निर्बभाविति” मनु- स्मृतेश्च । “तृणं वाप्यविधानेन छेदयेन्न कदाचनेति” कुलार्णवोक्तेश्च । ४ दक्षकन्याजाते धर्मस्य पत्नीभेदे तदपत्यम् अभयम् धर्म्मशब्दे दृश्यम् । “धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रभावम्” रघुः । “तव धर्म्मः सदयोदयोज्ज्वलः” नैष० सा च शान्तिरसस्य व्यभिचारिभावः यथाह सा० द० । शान्तरसोपक्रमे “रोमाञ्चाद्याः स्वानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3470,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दया, स्त्री, (दय + भिदाद्यङ् । ततष्टाप् ।) करुणा । अस्या लक्षणं यथा, पाद्मे क्रियायोगसारे । “यत्नादपि परक्लेशं हर्त्तुं या हृदि जायते । इच्छा भूमिसुरश्रेष्ठ ! सा दया परिकीर्त्तिता ॥” अपि च मत्स्यपुराणे । “आत्मवत् सर्ब्बभूतेषु यो हिताय शुभाय च । वर्त्तते सततं हृष्टः क्रिया ह्येषा दया स्मृता ॥” * ॥ “परे वा बन्धुवर्गे वा मित्रे द्बेष्टरि वा सदा । आत्मवद्वर्त्तितव्यं हि दयैषा परिकीर्त्तिता ॥” इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ (इयं हि शक्तीनामन्यतमा । यथा, देवीभाग- वते । १ । १५ । ६० । “श्रद्धा मेधा स्वधा स्वाहा क्षुधा निद्रा दया गतिः । “संस्थिताः सर्व्वतः पार्श्वे महादेव्याः पृथक् पृथक् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दया" आता है (38)
अनुषंग करुण । दयाअनुकंपा दया । कृपा । अनुग्रहकारुण्य करुणा का भाव । दया । मेहरबानीअनुकंपन अनुग्रह । दयाअनुक्रोश अनुकंपा । दयादय दया । कृपा । करुणारहम करुणा । दयारहमत कृपा । दया । मेहरबानीशफकत कृपा । दया । मेहरबानीइनायत कृपा । दया । अनुग्रह । मेहरवानीमरहमत अनुग्रह । दया । कृपालुत्फ कृपा । दया । अनुग्रह । मेहरबानीनवाजिश मेहरबानी । कृपा । दयाइल्तिफात कृपा । दयामेहरबानी दया । कृपा । अनुग्रह । क्रि॰ प्र॰—करना ।—दिखलाना ।—होनाबंदानिवाजी कृपा । अनुग्रह । दयाछो छोह । प्रेम । प्रीति । चाहकरुण वह मनोविकार या दुःख जो दुसरों के दुःएख के ज्ञान से उत्पन्न होता है और …कृपा बिना किसी प्रतिकार की आशा के दुसरे की भलाई करने की इच्छा या वृत्ति । अ…घृणा घिन । नफरतशूकक शरीर का रस नामक धातुतीर्थ वह पवित्र वा पुण्य स्थान जहाँ धर्म- भाव से लोग यात्रा, पूजा या स्नान आ…अनुग्रह दुसरे का दुःख दुर करने की इछाकार्पण्य कृपण होने का भाव । कृपणता । कंजूसी । बखीलीअभ्युपपत्ति सहायता के लिये पहुँचनादरद पीड़ा । व्यथा । कष्टकरुणा वह मनोविकार या दुःख जो दूसरों के दुःख के ज्ञान से उत्पन्न होता है और ज…प्रैय प्रिय का भाव । स्नेह । प्रेमसुकृत पुण्य । सत्कार्य । भला कामसुविदत्र अतिशय सावधानबत शब्दों पर, विचारों पर जोर देने के लिये प्रयुक्त शब्द । विशेष—संस्कृत म…निर्मोह जिसके मन में मोह या अज्ञान होतत्सम भाषा में व्यवहृत होनेवाला संस्कृत का वह शब्द जो अपने शुद्ध रूप में हो …छोह ममता । प्रेम । स्नेहपीर पीड़ा । दुःख । दर्द । तकलीफदर्द पीड़ा । व्यथा । क्रि॰ प्र॰ —होना । मुहा॰—दर्द उठना = दर्द उत्पन्न होना…मेहर † ^१ संज्ञा स्त्री॰ पत्नी । बीवी । स्त्रीनिवाजिश कृपा । मेहरबानी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें