🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:09:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दयालु
dayālu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दयालु वि॰ [सं॰] जिसमें दया का भाव अधिक हो । बहुत दया करनेवाला । दयादान् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दयालु mfn. (Pāṇ. iii, 2, 158) = ˚या-वत्, MBh. &c. (with loc. Ragh. ii, 57)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दयालु [दय्-आलुच्] Kind, tender, merciful, compassionate; यशःशरीरे भव मे दयालुः R. 2. 57, 52, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दयालु त्रि० दय--आलुच् । कृपायुक्ते । “दयामुरपि म कृष्णः” इत्युद्भटः । “यशःशरीरे भव मे दयालुः” “निरीक्षमाणः सुतरां दयालुः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3470,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दयालुः, त्रि, (दयते इति । दय + “स्पृहिगृहीति ।” ३ । २ । १५८ । इति आलुच् ।) दयायुक्तः । तत्पर्य्यायः । कारुणिकः २ कृपालुः ३ सूरतः ४ । इत्यमरः । ३ । १ । १५ ॥ (यथा, रघुः । १० । १९ । “दयालुमनघस्पृ ष्टं पुराणमजरं विदुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दयालु" आता है (48)
अव्यथ किसी को दु:ख न देनेवाला । दयालुअक्रूर जो क्रुर न हो । सरल । दयालु । सुशील कोमलकृपालु वि कृपा करनेवाला । दयालुकारुणिक कारुणायुक्त । कृपालु । दयालुसदय दयायुक्त । दयालुघृणालु दयालु । करुणावालाकरुणापर करुणाकर । दयालुक्रप दयालुभावाव कोमल । नाजुक । दयालुआनृशंस कोमल स्वभाववाला । दयालुप्रासादिक दयालु । कृपालुसानुक्रोश अनुकोश अर्थात् कृपायुक्त । दयालु । कृपालुदयाकर दया करनेवाला । दयालु । कृपालुदयाशील दयालु । कृपालुकरुणानिधि जिसका हृदय करुणा से भरा हो । दयालुप्रसादस्थ अनुकूल । कृपालु । दयालुक्लिन्नहृद् आर्द्रहृदय । दयालुकरीम कृपालु । दयालुमयार दयालु । कृपालुरहीम रहम करनेवाला । कृपालु । दयालुशफीक कृपालु । दयालु । मित्र । दोस्तदयामय दया से पूर्ण । दयालुदयावंत दयायुक्त । दयालुमहामना उदारचित । दयालुमुशफिक कृपालु । दयालुसुम्नी दयालु । कृपालु । मेहरबानकरमफरमा दयालु । मेहरबानकरूणाकर करुणा करनेवाला । दयालु । ईश्वरदयावान् जिसके चित में दया हो । दयालुमेहरबान कृपालु । दयालु । अनुग्रह करनेवाला । विशेष—बड़ों के संबोधन के लिये अथवा…करुणावान करुणामय । दयालुदयार्द्र दया से भोग हुआ । दयापूर्ण । दयालुगरीबनिवाज दोनों पर दया करने— वाला । दुखियों का दुःख दूर करनेवाला । दयालुधोरोदात्त साहित्य के अनुसार वह नायक जो निरभिगानी, दयालु, क्षमाशील, बलवान्, धीर, …करुणानिधान जिसका हृदय करुणा से भरा हो । दयालुकृपा बिना किसी प्रतिकार की आशा के दुसरे की भलाई करने की इच्छा या वृत्ति । अ…सहृदय जो दूसरे के दु:ख सुख आदि समझने की योग्यता रखता हो । समवेदनायुक्त पुरुषसूनृत सत्य और प्रिय भाषण (जो जैन धर्मा- नुसार सदाचरण के पाँच गुणों में से एक…सुविदत्र अतिशय सावधानसुजन सज्जन । सत्पुरुष । भलामानस । भला आदमी । शरीफसाधुधी पत्नी या पति की माता । साससुकेत आदित्य । सूर्यमहर व्रज में बोला जानेवाला एक आदर- सूचक शब्द जिसका व्यवहार विशेषतः जमादारो…घृणी घृणा करनेवालादरदमंद दुःखी । दर्दवालादरदवंत पु वि॰धिष्णय जिसकी प्रशंसा की जायद्रवीभूत जो द्रव हो गया हो । जो पानी की तरह पतला हो गया हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें