🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:56:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सहृदय
sahṛdaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहृदय १ वि॰ [सं॰]
१. जो दूसरे के दु:ख सुख आदि समझने की योग्यता रखता हो । समवेदनायुक्त पुरुष ।
२. दयालु । दया- वान् ।
३. रसिक ।
४. सज्जन । भला आदमी ।
५. सुस्वभाव । अच्छे मिजाजवाला ।
६. प्रसन्नचित । खुशदिल ।
सहृदय २ संज्ञा पुं॰
१. विद्वान् व्यक्ति ।
२. गुणों की समझ रखने और सराहना करनेवाला व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—हृदय (स-), mf(आ)n. with the heart, TBr.; Vikr.
hearty, sincere, AV.
possessing a heart, good-hearted, full of feeling, sensible, intelligent, Kāv.; Daśar.; Sāh.
स—हृदय m. a learned man, W.
स—हृदय m. n. (?) N. of wk. on Ācāra
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहृदय a. 1 Good-hearted, kind, compassionate. --2 Sincere. --यः 1 A learned man. --2 An appreciator (of merits &c.), a man of taste, a man of critical faculty; इत्युपदेशं कवेः सहृदयस्य च करोति K. P. 1; परिष्क्रुर्वंत्यन्ये सहृदयधुरीणाः कतिपये R. G.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहृदय त्रि० सह--हृदयेन । १ प्रशस्तचित्ते २ काव्यार्थभाव- नाधीनपरिपक्वबुद्धौ सा० द० “परिष्कर्वन्त्वर्थान् सहृद- यधुरीणाः कतिपये” रसगङ्गाधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5268,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहृदयः, त्रि, (हृदयेन अन्तःकरणेन सह वर्त्त- मानः ।) प्रशस्तमनाः । इत्यमरटीकायां भरतः । ३ । १ । ३ ॥ (यथा, रामायणे । २ । १३ । २२ । “कुरु साधुप्रदासं मे बाले सहृदया ह्यसि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-318-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहृदय" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें