🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:01:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सहृदय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सहृदय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सहृदय

अर्थ: अच्छे हृदय वाला, कृपालु, करुणाशील

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सहृदय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सहृदय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सहृदय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासहृदयःसहृदयौसहृदयाः
द्वितीयासहृदयम्सहृदयौसहृदयान्
तृतीयासहृदयेनसहृदयाभ्याम्सहृदयैः
चतुर्थीसहृदयायसहृदयाभ्याम्सहृदयेभ्यः
पञ्चमीसहृदयात् / सहृदयाद्सहृदयाभ्याम्सहृदयेभ्यः
षष्ठीसहृदयस्यसहृदययोःसहृदयानाम्
सप्तमीसहृदयेसहृदययोःसहृदयेषु
सम्बोधनहे सहृदयहे सहृदयौहे सहृदयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सहृदय
सहृदय
sahṛdaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सहृदय १ वि॰ [सं॰]
१. जो दूसरे के दु:ख सुख आदि समझने की योग्यता रखता हो । समवेदनायुक्त पुरुष ।
२. दयालु । दया- वान् ।
३. रसिक ।
४. सज्जन । भला आदमी ।
५. सुस्वभाव । अच्छे मिजाजवाला ।
६. प्रसन्नचित । खुशदिल ।
सहृदय २ संज्ञा पुं॰
१. विद्वान् व्यक्ति ।
२. गुणों की समझ रखने और सराहना करनेवाला व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स—हृदय (स-), mf(आ)n. with the heart, TBr.; Vikr.
hearty, sincere, AV.
possessing a heart, good-hearted, full of feeling, sensible, intelligent, Kāv.; Daśar.; Sāh.
स—हृदय m. a learned man, W.
स—हृदय m. n. (?) N. of wk. on Ācāra
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1195,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सहृदय a. 1 Good-hearted, kind, compassionate. --2 Sincere. --यः 1 A learned man. --2 An appreciator (of merits &c.), a man of taste, a man of critical faculty; इत्युपदेशं कवेः सहृदयस्य च करोति K. P. 1; परिष्क्रुर्वंत्यन्ये सहृदयधुरीणाः कतिपये R. G.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1112-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहृदय त्रि० सह--हृदयेन । १ प्रशस्तचित्ते २ काव्यार्थभाव- नाधीनपरिपक्वबुद्धौ सा० द० “परिष्कर्वन्त्वर्थान् सहृद- यधुरीणाः कतिपये” रसगङ्गाधरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5268,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सहृदयः, त्रि, (हृदयेन अन्तःकरणेन सह वर्त्त- मानः ।) प्रशस्तमनाः । इत्यमरटीकायां भरतः । ३ । १ । ३ ॥ (यथा, रामायणे । २ । १३ । २२ । “कुरु साधुप्रदासं मे बाले सहृदया ह्यसि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-318-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सहृदय" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सहृदयसहृदय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सहृदय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सहृदय 📚 ➤ अच्छे हृदय वाला, कृपालु, करुणाशील

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सहृदय 📚जो दूसरे के दु:ख सुख आदि समझने की योग्यता रखता हो । समवेदनायुक्त पुरुष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सहृदय = स + हृदय अव्ययीभाव (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें