🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:17:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दयालु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दयालु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दयालु

अर्थ: कृपालु, सुकुमार, सदय, करुणापूर्ण

संस्कृत: दयालुः · पर्याय: कारुणिक, कृपालु, सूरत

व्युत्पत्ति: दय् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दयालु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दयालु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. दयालु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दयालु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादयालुदयालुनीदयालूनि
द्वितीयादयालुदयालुनीदयालूनि
तृतीयादयालुनादयालुभ्याम्दयालुभिः
चतुर्थीदयालुने / दयालवेदयालुभ्याम्दयालुभ्यः
पञ्चमीदयालुनः / दयालोःदयालुभ्याम्दयालुभ्यः
षष्ठीदयालुनः / दयालोःदयालुनोः / दयाल्वोःदयालूनाम्
सप्तमीदयालुनि / दयालौदयालुनोः / दयाल्वोःदयालुषु
सम्बोधनहे दयालु / हे दयालोहे दयालुनीहे दयालूनि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दयालु
दयालु
dayālu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दयालु वि॰ [सं॰] जिसमें दया का भाव अधिक हो । बहुत दया करनेवाला । दयादान् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दयालु mfn. (Pāṇ. iii, 2, 158) = ˚या-वत्, MBh. &c. (with loc. Ragh. ii, 57)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दयालु [दय्-आलुच्] Kind, tender, merciful, compassionate; यशःशरीरे भव मे दयालुः R. 2. 57, 52, 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0558-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दयालु त्रि० दय--आलुच् । कृपायुक्ते । “दयामुरपि म कृष्णः” इत्युद्भटः । “यशःशरीरे भव मे दयालुः” “निरीक्षमाणः सुतरां दयालुः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3470,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दयालुः, त्रि, (दयते इति । दय + “स्पृहिगृहीति ।” ३ । २ । १५८ । इति आलुच् ।) दयायुक्तः । तत्पर्य्यायः । कारुणिकः २ कृपालुः ३ सूरतः ४ । इत्यमरः । ३ । १ । १५ ॥ (यथा, रघुः । १० । १९ । “दयालुमनघस्पृ ष्टं पुराणमजरं विदुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-686-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दयालु" आता है (48)
अव्यथ किसी को दु:ख न देनेवाला । दयालुअक्रूर जो क्रुर न हो । सरल । दयालु । सुशील कोमलकृपालु वि कृपा करनेवाला । दयालुकारुणिक कारुणायुक्त । कृपालु । दयालुसदय दयायुक्त । दयालुघृणालु दयालु । करुणावालाकरुणापर करुणाकर । दयालुक्रप दयालुभावाव कोमल । नाजुक । दयालुआनृशंस कोमल स्वभाववाला । दयालुप्रासादिक दयालु । कृपालुसानुक्रोश अनुकोश अर्थात् कृपायुक्त । दयालु । कृपालुदयाकर दया करनेवाला । दयालु । कृपालुदयाशील दयालु । कृपालुकरुणानिधि जिसका हृदय करुणा से भरा हो । दयालुप्रसादस्थ अनुकूल । कृपालु । दयालुक्लिन्नहृद् आर्द्रहृदय । दयालुकरीम कृपालु । दयालुमयार दयालु । कृपालुरहीम रहम करनेवाला । कृपालु । दयालुशफीक कृपालु । दयालु । मित्र । दोस्तदयामय दया से पूर्ण । दयालुदयावंत दयायुक्त । दयालुमहामना उदारचित । दयालुमुशफिक कृपालु । दयालुसुम्नी दयालु । कृपालु । मेहरबानकरमफरमा दयालु । मेहरबानकरूणाकर करुणा करनेवाला । दयालु । ईश्वरदयावान् जिसके चित में दया हो । दयालुमेहरबान कृपालु । दयालु । अनुग्रह करनेवाला । विशेष—बड़ों के संबोधन के लिये अथवा…करुणावान करुणामय । दयालुदयार्द्र दया से भोग हुआ । दयापूर्ण । दयालुगरीबनिवाज दोनों पर दया करने— वाला । दुखियों का दुःख दूर करनेवाला । दयालुधोरोदात्त साहित्य के अनुसार वह नायक जो निरभिगानी, दयालु, क्षमाशील, बलवान्, धीर, …करुणानिधान जिसका हृदय करुणा से भरा हो । दयालुकृपा बिना किसी प्रतिकार की आशा के दुसरे की भलाई करने की इच्छा या वृत्ति । अ…सहृदय जो दूसरे के दु:ख सुख आदि समझने की योग्यता रखता हो । समवेदनायुक्त पुरुषसूनृत सत्य और प्रिय भाषण (जो जैन धर्मा- नुसार सदाचरण के पाँच गुणों में से एक…सुविदत्र अतिशय सावधानसुजन सज्जन । सत्पुरुष । भलामानस । भला आदमी । शरीफसाधुधी पत्नी या पति की माता । साससुकेत आदित्य । सूर्यमहर व्रज में बोला जानेवाला एक आदर- सूचक शब्द जिसका व्यवहार विशेषतः जमादारो…घृणी घृणा करनेवालादरदमंद दुःखी । दर्दवालादरदवंत पु वि॰धिष्णय जिसकी प्रशंसा की जायद्रवीभूत जो द्रव हो गया हो । जो पानी की तरह पतला हो गया हो

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दयालुदयालु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दयालु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | दयालु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दयालु 📚 ➤ कृपालु, सुकुमार, सदय, करुणापूर्ण
संस्कृत: दयालुः · पर्याय: कारुणिक, कृपालु, सूरत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दयालु 📚जिसमें दया का भाव अधिक हो । बहुत दया करनेवाला । दयादान्🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
दयालु
दयालु (३.१.१५) — कारुणिक, कृपालु, सूरत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • दयालु = दया + आलु तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें