🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:44:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुग्रह
anugraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुग्रह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दुसरे का दुःख दुर करने की इछा । उ॰— कृपा अनुग्रह अंगु अघाई ।—मानस, २ ।२९९ ।
२. कृपा । दया ।अनुकंपा ।उ॰—करौ अनुग्रह सोइ बुद्धिरासि सुभ गुन सदन ।—मानस,१ ।१ ।
३. अनिष्ट निवारण । उ॰—संकर दीन दयाल अब, येहि पर होहु कृपाल । साप अनुग्रह होइ जेहि, नाथ थोरेही काल । मानस—७ ।१०८ ।
४. राज्य या
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-ग्रह m. favour, kindness, showing favour, conferring benefits, promoting or furthering a good object
assistance
facilitating by incantations
rearguard
N. of the eighth or fifth creation, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (32,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुग्रहः, --हणं 1 A favour, kindness, [] obligation; showing favour, obliging, rewarding (opp. निग्रह); निग्रहानुग्रहकर्ता Pt. 1; पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठं R. 2. 35; अनुग्रह इवेयमभ्यर्थना Ś. 1; अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्तं Ku. 3. 3. --2 Assistance, help (shown to the poor in feeding them &c. दरिद्रादिपोषणं). --3 Facilitating by spells. --4 Acceptance. --5 Rear-guard. --Comp. --कातर a. anxious to please or for favour. --सर्गः creation of feelings or mental conditions.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0069-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुग्रह पु० अनु + ग्रह--अप् । अभीष्टसम्पादनेच्छारूपे प्रसादे, आनुकूल्ये, अनिष्टनिवारणपूर्व्वकेष्टसाधनेच्छारूपायामभ्यु- पन्तो, “विरूपोन्मत्तनिःस्वासानासकुत्सापूर्व्वकं हि यत् । [] पूरणं दानमानाभ्यामनुग्रह उदाहृत” इत्युक्तलक्षणे दरि- द्रादिपोषणे च । “निग्रहानुग्रहे शक्तः प्रभुरित्यभिधी- यते” इति तन्त्रम् । “अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्तमिति” कुमा० । “पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठमिति” रघुः । ग्रहो ग्रहणं सूर्य्यादिग्रहो वा अनुगतस्तम् गति स० । ग्रहानुगते सूर्य्यादिग्रहानुगे च त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0172-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुग्रहः, पुं, (अनु + ग्रह् + अप् ।) दुःखदूरकर- णेच्छा । अनिष्टवारणपूर्व्वकेष्टसाधनं । तत्पर्य्यायः । अभ्युपपत्तिः २ । इत्यमरः ॥ (“विजपोन्मत्तनिःस्वानामकुत्सापूर्व्वकं हि यत् । पूरणं दानमानाभ्यामनुग्रह उदाहृतः” ॥ इत्युक्तलक्षणा दारिद्र्यादिजनितदुःखहरणेच्छा । (“महाननुग्रहो मे स्यादाज्ञप्तस्य महात्मना” । इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-048-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुग्रह" आता है (28)
अनुकंपा दया । कृपा । अनुग्रहअनुकंपन अनुग्रह । दयामृडन अनुकुलता । अनुग्रह । अनुकंपाअभिप्रणय प्रेम । कृपा । अनुग्रहआग्रहिका सहायता । अनुग्रहअता अनुग्रह । दान । क्रि॰ प्र॰— करना, फरमाना=देना । — होना= दिया जाना । मि…पसाउ पसाऊ पु † संज्ञा पुं॰ प्रसाद । प्रसन्नता । कृपा । अनुग्रहअकराम बख्शिष । कृपा । अनुग्रहइनायत कृपा । दया । अनुग्रह । मेहरवानीमरहमत अनुग्रह । दया । कृपालुत्फ कृपा । दया । अनुग्रह । मेहरबानीमेहरबानी दया । कृपा । अनुग्रह । क्रि॰ प्र॰—करना ।—दिखलाना ।—होनाबंदानिवाजी कृपा । अनुग्रह । दयाकृपा बिना किसी प्रतिकार की आशा के दुसरे की भलाई करने की इच्छा या वृत्ति । अ…चक्षण गजक । चाट । मद्य के ऊपर खाने की वस्तुप्रसाद प्रसन्नताप्रग्रह ग्रहण करने या पकड़ने का भाव या ढंग । धारणअभ्युपपत्ति सहायता के लिये पहुँचनासंप्रसाद प्रसन्न करना । तुष्टीकरणसुम्न ऋचा । मंत्रश्रुष्टि सुनने की क्रियाप्रसन्नता तुष्टि । संतोषछोह ममता । प्रेम । स्नेहरहम करुणा । दयामेहर † ^१ संज्ञा स्त्री॰ पत्नी । बीवी । स्त्रीअहसान किसी के साथ नेकी करना । सलूक । भलाई । उपकारइकराम दान । पारितोषिकनिहोरा † संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें