🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:38:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रग्रह
pragraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रग्रह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ग्रहण करने या पकड़ने का भाव या ढंग । धारण ।
२. लड़ने का एक प्रकार ।
३. सूर्य अथवा चंद्रमा के ग्रहण का आंरभ ।
४. आदर । सत्कार ।
५. अनुग्रह । कृपा ।
६. उद्धता ।
७. बाग । लगाम ।
८. किरण ।
९. रस्सी । डोरी । विशेषतः तराजू आदि में बँधी हुई डोरी ।
१०. नेता । मार्गदर्शक ।
११. किसी ग्रह के साथ रहनेवाला छोटा ग्रह । उपग्रह ।
१२. बाँह । हाथ ।
१३. बँधुवा । कैदी ।
१४. कर्णिकार वृक्ष । कनियारी ।
१५. इंद्रियदमन । इंद्रियनिग्रह ।
१६. सोना । सुवर्ण ।
१७. विष्णु ।
१८. एक प्रकार का अमलतास ।
१९. नियमन (को॰) ।
२०. घोड़े आदि पशुओं का साधना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚ग्रह m. (ifc. f(आ). ) holding in front, stretching forth, MBh.
seizing, clutching, taking hold of (˚हं गतः, seized, taken), ib.; Hariv.
a partic. manner of fighting, MBh. (= शत्रोर् उत्तानपा-तनार्थम् पादाकर्षणम्, or = गल-हस्तकः, Nīlak.)
the seizure of the sun or moon, beginning of an eclipse (cf. ग्रह), Sūryas.
friendly reception, kindness, favour, MBh.; Hariv.
obstinacy, stubbornness (˚हंगतः, obstinate, stubborn), MBh.
a rein, bridle, KaṭhUp.; MBh. &c.
a ray of light (like all words meaning ‘rein’ or ‘bridle’), L.
a rope, halter, cord, string, thong, MBh.
the cord or string suspending a balance, L.
a guide, leader, ruler (also as N. of Viṣṇu-Kṛṣṇa), MBh.
a companion, satellite, ib.
binding, L.
taming, breaking (a horse), L.
the arm, L.
a species of plant, Car. (Cassia Fistula, L.)
a vowel not subject to the rules of Saṃdhi, TPrāt. (-त्व n. Sch.; cf. 1. प्र-गृह्य)
N. of a partic. sacrificial rite (also -होम, KātyŚr., Sch.)
प्र-˚ग्रह mf(आ)n. receiving, kind, hospitable (with सभा f. a hall of reception, an audience hall), R. (B.)
प्र-˚ग्रह mf(आ)n. = ऊर्ध्वबाहु (?), R., Sch. (cf. प्रञ्जलि-प्रग्र्˚)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (656,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रग्रहः 1 Holding or stretching forth, holding out. --2 Laying hold of, taking, grasping, seizing. --3 The commencement of an eclipse. --4 (a) A rein, bridle; धृताः प्रग्रहाः अवतरत्वायुष्मान् Ś. 1; Śi. 12. 31. (b) A whip, lash, scourge. --5 A check, restraint. --6 Binding, confinement. --7 A prisoner, captive. --8 Taming, breaking (as an animal). --9 A ray of light. --10 The string of a balance. --11 A vowel not subject to the rules of Saṃdhi or euphony; see प्रगृह्य. --12 N. of Viṣṇu. --13 The arm. --14 A leader, guide. --15 Kindness, favour. --16 The Karṇikāra tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0728-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रग्रह पु० प्र + ग्रह कर्मकरणादौ पक्षे अप् । १ तुलासूत्रे २ ह- यादिसंयमनरज्ज्वौ ३ वन्द्यां च अमरः । ४ नियमने ५ भुजे ६ सुवर्णालवृक्षे मेदि० । ७ कर्णिकारवृक्षे राजनि० । प्र + ग्रह--कर्त्तरि अच् । ८ विष्णौ “प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रः” विष्णुस० “भक्तैरुपाहुतं पत्रपुष्पादिकं प्रगृह्णातीति प्र- ग्रहः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4431,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रग्रहः, पुं, (प्रगृह्यते इति प्रगृह्णात्यनेनेति वा । प्र + ग्रह + “प्रे वणिजाम् ।” ३ । ३ । ५२ । “रश्मौ च ।” ३ । ३ । ५३ । इति घञभावपक्षे “ग्रह- वृदृनिश्चिगमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) तुलासूत्रम् । अश्वादिरश्मिः । वन्दी । इत्य- मरः । ३ । ३ । २३६ ॥ नियमनम् ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १७९ । १६ । “नहि मे मुच्यते कश्चित् कथञ्चित् प्रग्रहं गतः । गजोवा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम ! ॥”) भुजः । रश्मिः । (यथा, गोलाध्याये । ८ । “इन्दोः प्राच्यां भवति तरणेः प्रग्रहः किं प्रती- च्याम् ॥”) सुवर्णालुमहीरुहः । इति मेदिनी ॥ कर्णिकार- वृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (तत्पर्य्यायो यथा, “आरेवतो राजवृक्षः प्रग्रहश्चतुरङ्गुलः । आरग्वधोऽथ सम्पाकः कृतमालः सुवर्णकः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ प्र + ग्रह + भावे अप् । इन्द्रियादीनां निग्रहः । यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । ८ । ७८ । “व्यर्थो हि केवलं तस्य प्रग्रहो वाह्यगोचरः । तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन चित्तं रक्ष जनार्द्दन ! ॥” धारणम् । यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । २२ । ४ । “उद्धवोऽथ महाबुद्धिरुग्रसेनो महाबलः । अन्ये च यादवाः सर्व्वे कवचप्रग्रहे रताः ॥” अवलम्बनम् । यथा, हरिवंशे । ४१ । १६९ । “नृपेष्वथ प्रनष्टेषु जगत्यप्रग्रहाः प्रजाः । क्षणेन निर्वृते चैवं हत्वा चान्योन्यमाहवे ॥ परस्परहृतस्वाश्च निराक्रन्दाः सुदुःखिताः । [] एवं कष्टमनुप्राप्ताः कलिसन्ध्यांशके तदा ॥” विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ९४ । “प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रोऽनेकशृङ्गो गदाग्रजः ॥” प्रकृष्टाधिष्ठानादौ, त्रि । यथा, रामायणे । २ । ८२ । १ । “तामार्य्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम् । ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रां निशामिव ॥” “प्रग्रहा प्रकृष्टैर्व्वशिष्ठादिभिर्ग्रहोऽधिष्ठानं यस्यां सा ।” इति तट्टीका ॥ उद्यतबाहुः । यथा, रामायणे । ७ । ९५ । १४ । “एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः । अभ्यवादयत प्राज्ञस्तमृषिं सत्यशालिनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-247-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रग्रह" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें