🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:26:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपग्रह
upagraha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपग्रह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गिरफ्तारी ।
२. कैद ।
३. बंधुआ । कैदी ।
४. अप्रधान ग्रह । छोटा ग्रह । विशेष—ग्रहों की पुरानी गणना में राहु केतु आदि उपग्रह माने गए हैं ।
५. फलित ज्योतिष में सूर्य जिस नक्षत्र के हों उससे पाँचवाँ (विद्युन्मुख), आठवाँ (शून्य), चाँदहवाँ (सान्निपात) अठारहवाँ (केतु), इक्कीसवाँ (निर्घात) नक्षत्र भी उपग्रह कहलाता है ।
६. वह छोटा ग्रह जो अपने बड़े ग्रह के चारों ओंर घूमता है । जैसे,—पृथ्वी का उपग्रह चंद्रमा ।
७. बहुयांत्रिक ग्रह जिसे राँकेट की सहायता से अंलरिक्ष में पहुँचाते हैं एवं जो पृथ्वी की आर्कषण शक्ति की सीमा के बाहर एक स्वतंत्र कक्षा में भ्रमण करने लगता है ।
७. रार । पराजय (को॰) ।
८. कृपा । अनुग्रह (को॰) ।
९. बढ़ावा । प्रोत्साहन (को॰)
१०. कुश की राशि (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. उप-ग्रह m. (for 2. See s.v.) seizure, confinement, L.
a prisoner, L.
a handful (of Kuśa grass), Kāty.
adding, addition (of a sound) Comm. on Pāṇ.
an ए used as Nidhana (q.v.) at the end of a Sāman, Lāṭy. vii, 8, 11
alteration, change, SaṃhUp. ii, 3
propitiation, conciliation, coaxing, Daśar.
a kind of Sandhi or peace (purchased by the cession of everything), Kām.; Hit.
the Pada or voice of a verb Comm. on Pāṇ.
a kind of demon causing diseases (supposed to preside over the planets), Hariv. 9562.
2. उप-ग्रह m. (fr. ग्रह with उप implying inferiority), a minor planet or any heavenly body of a secondary kind, a comet, meteor, falling star &c., MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (197,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपग्रहः 1 Confinement, seizure. --2 Defeat, frustration; Mu. 4. 2. --3 A prisoner. --4 Joining, addition. --5 (a) Favour, encouragement, assistance, conciliation; सोपग्रहं K. 156. (b) Favourableness, kindness, complacence; सोपग्रह K. 264. --6 Use. --7 A kind of peace purchased by giving over every thing; [] cf H. 4. 121. --8 The voice or pada of a verb. --9 A pile or heap of kuśa grass. --10 The presiding spirit or cause which directs a planet's motion. --11 A minor planet (राहु, केतु &c.), a secondary heavenly body, such as a comet, meteor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0318-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपग्रह पु० उप + ग्रह--अप् । १ काराबन्धने, २ वन्दीकरणे, ३ उपयोगे, ४ आनुकूल्ये च । कर्मणि घञ् । ५ कारारुद्ध वन्ध्याम् । उपगतोग्रहं सादृश्येन अत्या० स० । ज्योतिषोक्ते ६ ग्रहतुल्ये ज्योतिः पदार्थे राहुकेत्वादौ “ग्रहाः सोप- ग्रहाश्चैव दृप्ताः परिषदां गणाः । एते चान्येच बहवो- घोरास्त्रिदिववासिनः । परिचार्य्य महासेनं स्थिता मातृगणैः सह” भा० व० २२६ अ० “उपग्रहाः राहु- प्रभृतयः नीलक० “सूर्य्यभात् पञ्चमं धिष्ण्यं ज्ञेयं विद्यु- न्मुखाभिधम् । शून्थञ्चाष्टमगं प्रोक्तं सन्निपातं चतुर्द्दशम् । केतुरष्टादशं प्रोक्तमुल्का स्यादेवविंशतिः । द्वाविंशतितमं कम्पस्त्रयोविंशञ्च वज्रकम् । निर्घातश्चतुर्विंशमुक्ता अष्टावु- पाग्रहाः” ज्यो० त० उक्ते सूर्य्याक्रान्तनक्षत्रात् पञ्चमादिषु विद्युन्मुखादिसमाह्वयेषु ७ नक्षत्रेषु । तत्फलञ्च “प्रस्थाने विघ्नदा प्रोक्ताः सर्वकार्य्येषु सर्वदा” क्रूरवेधसमायोगे यस्यो पग्रहसम्भवः । तस्य मृत्युर्न सन्देहो रोगाद्वाऽथ रणादपि ज्यो० त० । ८ उपग्रहणशब्दार्थे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1202,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपग्रहः, पुं, (उपगृह्यते इति । उप + ग्रह + अप् ।) वन्दी । इत्यमरः ॥ वँदुयान् इति भाषा । उप- योगः । अनुकूलः । इति मेदिनी ॥ (ग्रहसदृशो ज्योतिःपदार्थभेदः । यथा महाभारते ३ । स्कन्द- शत्रुसमागमे २२६ । १ ॥ “ग्रहाः सोपग्रहाश्चैव ऋषयो मातरस्तथा । हुताशनमुखाश्चैव दीप्ताः परिषदां गणाः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-251-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपग्रह" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें