🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:31:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रसाद
prasāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निर्मलता (1.3.18) प्रसन्नता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रसाद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रसन्नता ।
२. अनुग्रह । कृपा । मिहर- बानी ।
३. निर्मलता । स्वच्छता । सफाई ।
४. स्वास्थ्य ।
५. वह वस्तु जो देवता को चढ़ाई जाय ।
६. वह पदार्थ जिसे देवता या बड़े लोग प्रसन्न होकर अपने भक्तों या सेवकों को दें । देवता या बड़े की देन । जैसे,—यह सब आप ही का प्रसाद है । उ॰—यह मैं तोही मैं लखी भक्ति अपूरब बाल । लहि प्रसाद माला जु भी तन कदंब की माल ।—बिहारी (शब्द॰) ।
७. देवता, गुरुजन आदि को देने पर बची हुई वस्तु जो काम में लाई जाय ।
८. भोजन । (भक्त और साधु) ।
प्रसाद पु २ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ प्रसाद] दे॰ प्रसाद । उ॰—ग्रह प्रसाद (तोरन) ऊतंग छत्र जंत्रह सकटावै ।—पृ॰ रा॰, ७ ।१७१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-साद (Nom. P. ˚सादति, to be clear or bright, Śatr.)
प्र-साद m. (ifc. f(आ). ) clearness, brightness, pellucidness, purity (cf. अम्बु-प्˚), Up.; Kālid. &c. (Nom. P. ˚सादति, to be clear or bright, Śatr.)
clearness of style, perspicuity, Pratāp.; Kāvyād.; Sāh.
brightness (of the face), Ragh.
calmness, tranquillity, absence of excitement, KaṭhUp.; Suśr.; Yogas.
serenity of disposition, good humour, MBh.; Suśr.; Ragh. &c.
graciousness, kindness, kind behaviour, favour, aid, mediation (˚दात् ind. through the kindness or by the favour of; ˚दं √ कृ, to be gracious; cf. दुष्-प्˚, दृक्-प्˚), Gobh.; MBh.; Kāv. &c.
Kindness personified as a son of Dharma and Maitrī, BhP.
clarified liquor, a decoction, Car.
settlings, a residuum, ib.
free gift, gratuity, Ratnāv.
a propitiatory offering or gift (of food = प्˚-द्रव्य, प्रसादान्न), L.
the food presented to an idol, or the remnants of food left by a spiritual teacher (which any one may freely appropriate to his own use), RTL. 69; 145 &c.
approbation, W.
well-being, welfare, W.
N. of a Comm. on the Prakriyā-kaumudī
प्र-साद &c. See प्र-√ सद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (696,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रसादः 1 Favour, kindness, condescension, propitiousness; कुरु दृष्टिप्रसादं ‘be pleased to show yourself’; इत्याप्रसादादस्यास्त्वं परिचर्यापरो भव R. 1. 91; 2. 22. --2 Good temper, graciousness of disposition. --3 Calmness, tranquillity, composure, serenity, sedateness, absence of excitement; Bg. 2. 64. --4 Clearness, limpidness, brightness, transparency, purity (as of water, mind &c.); गंगा रोधः पतनकलुषा गृह्णतीव प्रसादं V. 1. 8; Ś. 7. 32; प्राप्तबुद्धिप्रसादाः Śi. 11. 6; R. 17. 1; Ki. 9. 25. --5 Perspicuity, clearness of style, one of the three Guṇas according to Mammaṭa, who thus defines it; शुष्केंधनाग्निबत् स्वच्छजलबत्सहसैव यः । व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोसौ सर्वत्र विहितस्थितिः K. P. 8; यावदर्थकपदत्वरूपमर्थवैमल्यं प्रसादः or श्रुतमात्रा वाक्यार्थं करतलबदरमिव निवेदयंती घटना प्रसादस्य R. G.; see Kāv. 1. 44; S. D. 611 also. --6 Food offered to idols &c., or the remnants of such food. --7 A free gift, gratuity. --8 Any propitiatory offering. --9 Wellbeing, welfare. --Comp. उन्मुख a. disposed to favour. --दानं a propitiatory gift. --पट्टः a turban of honour. --पराङ्मुख a. {1} withdrawing favour from any one. {2} not caring for any body's favour. --पात्रं an object of favour. --स्थ a. {1} kind, propitious. {2} serene, pleased, happy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0764-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसाद पु० प्र + सद--भावे घञ् । १ नैर्मल्ये २ अनुग्रहे ३ काव्यगु- णमेदे ४ स्वास्थ्ये ५ प्रसक्ते ६ देवनैदेद्ये ७ गुरुजनभुक्ताव शिष्टे च अमरः । काव्यगुणभेदश्च रसस्यैव धर्मभेदः श- ब्दानां तथात्वमुपचारात् यथोक्तं सा० द० “रसस्याङ्गित्व- साप्तस्य धर्माः शोर्य्यादयो यथा” । गुणाः यथा खत्वङ्गि- त्वमाप्तस्यात्मन उत्कर्षहेतुत्वात् शौर्य्यादयो गुणशब्द वाच्याः तथा काव्येऽङ्गित्वमाप्तस्य रसस्य धर्मा । स्वरूप- विशेषाः माधुर्य्यादयोऽपि खसम्पकिंपदसन्दर्भस्य काव्य व्यपदेशस्यौपायिकानुगुण्यभाज इत्यर्थः” । यथा चैर्षा [] रसमात्रस्य धर्मत्वं तथा दर्शितम् । “एवं माधुर्य्यमो- जोऽथ प्रसाद इति ते त्रिधा” इत्युपक्रमे “चित्तं व्या- व्नेति थः क्षिप्रं शुष्केन्थनमिवानलः । स प्रसादः सम- स्तेषु रसेषु रचनासु च” । व्याप्नोति आविष्करोति । “शब्दास्तद्व्यञ्जका ह्यर्थबोधकाः श्रुतिमात्रतः” यथा “सूचीमुणेन सकृदेव कृतव्रण! त्वं सुक्ताकलाप । लुठसि स्तनयोः प्रियायाः । बाणैः स्मरस्य शतशो विनिकृत्तमर्मा स्वप्नेऽपि तां कथमहं न विलोकयामि” सा० द० “प्रसादवत् प्रसद्वार्थमिन्दोरिन्दीवरद्युति । लक्ष्मलक्षीं तनोतीति प्रतीतिं सुभगं वचः” काव्यादर्शः । धर्मस्य पत्न्यां मूर्त्तौ जाते ८ पुत्रभेदे भाग० ४ । १ । ३९ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4499-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रसादः, पुं, (प्र + सद् + घञ् ।) प्रसन्नता । नैर्म्मल्यम् । इत्यमरः । १ । ३ । १६ ॥ (यथा, प्रबोधचन्द्रोदये प्रस्तावनायाम् । “कल्पान्तवातसंक्षोभलङ्घिताशेषभूभृतः । स्थैर्य्यप्रसादमर्य्यादास्ता एव हि महोदघेः ॥”) अनुग्रहः । (यथा, रघुः । २ । ६८ । “तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर्नृपाणां गुरवे निवेद्य । प्रहर्षचिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव ॥”) काव्यप्राणः । स्वास्थ्यम् । प्रसक्तिः । इति मेदिनी । दे, ३५ ॥ वैदर्भीरीतियुक्तकाव्यगुणः । तस्य लक्षणम् । ग्राम्यशब्दभिन्नव्यक्तार्थपद- वत्त्वम् । यथा, -- “ओजःप्रसादमाधुर्य्यगुणत्रितयभेदतः । गौडवैदर्भपाञ्चाला रीतयः परिकीर्त्तिताः । व्यक्तार्थपदमग्राम्यं प्रसादः परिकीर्त्तितः ॥” इति काव्यचन्द्रिका ॥ * ॥ (तथा च साहित्यदर्पणे ८ परिच्छेदे । “चित्तं व्याप्नोति यः क्षिप्रं शुष्केन्धनमिवानलः । स प्रसादः समस्तेषु रसेषु रचनासु च ॥”) देवनिवेदितद्रव्यं गुरूणां भुक्तावशेषश्च । यथा, “आसीद्वंशध्वजो राजा प्रजापालनतत्परः । प्रसादं सत्यदेवस्य त्यक्त्वा दुःखमवाप सः ॥” इति स्कान्दे रेवाखण्डे सत्यनारायणव्रतकथा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-300-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रसाद" आता है (14)
सौध भवन । प्रसाद । अट्टालिका । महलअनवधान आसावधानी । अमनोयोग । चित्तविक्षेप । प्रसाद । गफलत । बेपरवाहीशेषा देवता को चढ़ी हुई वस्तु जो दर्शकों या उपा- सकों को बाँटी जाय । प्रसादचित्तनिर्वृति प्रसाद । हर्ष । प्रसन्नता । शांतितबर्रक प्रसाद । आशीर्वाद रूप में प्राप्त हुई वस्तुकन किसी वस्तु का बहुत छोटा टुकड़ा । जर्राअट्टक छत के ऊपरवाला कमरा । बँगलावैदर्भी काव्य की एक रीति । वह रीति या शैली जिसमें मधुर वर्णों द्वारा मधुर रचना…श्रुष्टि सुनने की क्रियाप्रसन्नता तुष्टि । संतोषराजकुल राजाओं का खानदान । राजवंशसेस ^१ संज्ञा पुं॰ वि॰ दे॰ 'शेष'नियाज इच्छा । कांक्षासद्मनी हथेली । बड़ा मकान
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें