🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:29:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैदर्भी
vaidarbhī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैदर्भी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. काव्य की एक रीति । वह रीति या शैली जिसमें मधुर वर्णों द्वारा मधुर रचना होती है । कालिदास वैदर्भी के उत्कृष्ट कवि माने जाते हैं । विशेष—वामन के मतानुसार जिस काव्य रीति में श्लेष, प्रसाद, समता, माधुर्य, सौकमार्य, अर्थव्यक्ति, उदारता, ओजस, कांति और समाधि आदि दस शब्दगुण रहते हैं वह काव्य रीति वैदर्भी कही गई है । यह सबसे अच्छी समझी जाती है ।
२. अगस्त्य ऋषि की स्त्री का एक नाम ।
३. दमयंती ।
४. रुक्मिणी ।
५. विदर्भ देश की राजकुमारी (को॰) ।
६. विदर्भ देश की राजनगरी । कुंडिनपुर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैदर्भी f. See below.
वैदर्भी f. a princess of the Vidarbhas, MBh.; Hariv.; R.; BhP.
N. of the wife of Agastya, W.
of Damayantī (wife of Nala), W.
of Rukmiṇī (one of Kṛṣṇa's wives), W.
= ˚भ-रीति (q.v.), Pratāp.; Sāh.; Kpr.
the law of Vidarbha (which allowed first cousins to intermarry), W.
वैदर्भी n. the chief city of the Vid˚ = कुण्डिण, L.
ambiguous speech, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1022,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैदर्भी, स्त्री, वाक्यरीतिभेदः । इति मेदिनी ॥ यथा, रीतिमाह । “पदसंघटना रीतिरङ्गसंस्था विशेषवत् । उपकर्त्ती रसादीनां -- ॥” रसादीनामर्थात् शब्दार्थशरीरस्य काव्यस्यात्म- भूतानाम् । “--सा पुनः स्याच्चतुर्व्विधा । वैदर्भी चाथ गौडी च पाञ्चाली लाटिका तथा ॥” सा रीतिः । तत्र । “माधुर्य्यव्यञ्जकैर्वर्णै रचना ललितात्मिका । अवृत्तिरल्पवृत्तिर्वा वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥” यथा । अनङ्गमङ्गलभुव इत्यादि । रुद्रटस्त्वाह । “असमस्तैकसमस्ता युक्ता दशभिर्गुणैश्च वैदर्भी । वर्गद्वितीयबहुला स्वल्पप्राणाक्षरा च सुवि- धेया ॥ अत्र दशगुणास्तन्मतोक्ताः श्लेषादयः । “ओजः प्रकाशकैर्व्वर्णैर्ब्बन्ध आडम्बरः पुनः । समासबहुला गौडी -- ॥” यथा । चञ्चद्भुजेत्यादि । पुरुषोत्तमस्त्वाह । बहुतरसमासयुक्ता सुमहाप्राणाक्षरा च गौडीया । रीतिरनुप्रासमहिमपरतन्त्रा स्तोभवाक्या च ॥” “--वर्णैः शेषैः पुनर्द्वयोः । समस्तपञ्चषपदो बन्धः पाञ्चालिका मता ॥” द्बयोर्वैदर्भीगौड्योः । यथा, -- “मधुरया मधुबोधितमाधवी- मधुसमृद्धिसमेधितमेधया । मधुकराङ्गनया मुहुरुन्मद- ध्वनिभृता निभृताक्षरमुज्जगे ॥” * ॥ भोजस्त्वाह । “समस्तपञ्चषपदामोजःकान्तिसमन्विताम् । मधुरां सुकुमाराञ्च पाञ्चालीं कवयो विदुः ॥” “लाटी तु रीतिर्व्वैदर्भी पाञ्चाल्योरन्तरा स्थिता ॥” यथा, -- “अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना- मुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् । विरहविधुरकोकद्बन्द्बन्धुर्विभिन्दन् कुपितकपिकपोलक्रोडताम्रस्तमांसि ॥” कश्चिदाह । “मृदुपदसमाससुभगा युक्तैर्बर्णैर्न चातिभूयिष्ठा । उचितविशेषणपूरितवस्तुन्यासा भवेल्लाटी ॥” अन्ये त्वाहुः । “गौडी डम्बरबन्धा स्यात् वैदर्भी ललिता क्रमात् । पाञ्चाली मिश्रभावेन लाटी तु मृदुभिः पदैः ॥” क्वचित्तु वक्त्राद्यौचित्यादन्यथा वचनादयः । वक्त्रादीत्यादिशब्दाद्वाच्यप्रबन्धौ वचनादीत्यादि- शब्दाद्वृत्तिवर्णौ । तत्र वक्त्रौचित्याद्यथा । मन्थायस्तार्णवाम्भ इत्यादि । अत्र वाच्यस्य [] क्रोधाद्यव्यञ्जकत्वेऽपि भोमसेनवक्तृत्वेनोद्धता वच- नादयः । वाच्यौचित्याद्यथोदाहृते । मूर्द्ध- व्याधूयमानेत्यादौ ॥ * ॥ प्रबन्धौचित्याद्यथा । नाटकादौ रौद्रेऽप्यभिनयप्रतिकूलत्वेन न दीर्घ- समासादयः । एवमाख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः । कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्त- मुद्धताः । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । इति साहित्य- दर्पणे रीतिविवेको नाम ९ परिच्छेदः ॥ * ॥ अगस्त्यपत्नी । इति शब्दरत्नावली ॥ दमयन्ती । यथा, -- “वैदर्भी विपुलानुरागकलना सौभाग्यमत्रा- खिल- क्षौणीचक्रशतक्रतौ निजगदे तद्वृत्तवृत्तक्रमैः । किञ्चास्माकनरेन्द्रभूसुभगता संभूतये लग्नकं देवेन्द्रावरणप्रसादितशचीविश्राणिताशीर्व्वचः ॥ इति उत्तरनैषधे १५ सर्गः ॥ रुक्मिणी । यथा, -- “वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदुनन्दनः । प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन् द्विजमब्रवीत् ॥” इति श्रीभागवते १० स्कन्धे ५३ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-511-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें