🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दरद
darada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दरद १ संज्ञा पुं॰ [फा़॰ दर्द]
१. पीड़ा । व्यथा । कष्ट । उ॰— दरद दवा दोनों रहै पीतम पास तयार ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
२. दया । करुणा । तर्स । सहानुभूति । उ॰— माई नेकहु न दरद करति हिलाकिन हरि रोवै ।— सूर (शब्द॰) । विशेष— दे॰ दर्द ।
दरद २ वि॰ [सं॰] भयदायक । भयंकर ।
दरद ३ संज्ञा पुं॰
१. काश्मीर और हिंदूकुश पर्वत के बीच के प्रदेश का प्राचीन नाम । विशेष— बृहत्संहिता में इस देश की स्थिति ईशान कोण में जललाई गई है । पर आजकल जो 'दरद' नाम की पहाड़ी जाति है लद्दाख, गिलगित, चित्राल, नागर हुँजा आदि स्थानों में ही पाई जाती है । प्राचीन यूनानी और रोमन लेखकों के अनुसार भी इस जाति का निवासस्थान हिंदूकुश पर्वत के आसपास ही निश्चित होता है ।
२. एक म्लेच्छ, जाति, जिसका उल्लेख मनुस्मृति, हरिवंश आदि में है । विशेष— मनुस्मृति में लिखा है कि पौंड्रक, ओड़्र, द्रविड़, कांबोज, यवन, शक, पारद, पह्लव, चीन, किरात, दरद और खस पहले क्षत्रिय थे, पीछे संस्कारविहीन हो जाने और ब्राह्मओं का दर्शन न पाने से शूद्रत्व को प्राप्त हो गए । आजकल जो दारर नाम की जाति है वह काश्मीर के आसपास लद्दाख से लेकर नागरहुँजा और चित्राल तक पाई जाती है । इस जाति के लोग अधिकांश मुसलमान हो गए हैं । पर इनकी भाषा और रीति नीति की और ध्यान देने से प्रकट होता है कि ये आर्यकुलोत्पन्न है । यद्यपि ये लिखने पढ़ने नें मुसल- मान हो जाने के कारण फारसी अक्षरों का व्यवहार करते हैं, तथापि इनकी भाषा काश्मीरी से बुहुत मिलती जुलती है ।
३. इंगुर । सिंगरक । हिंगुल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर˚द m. pl. N. of a people (living above Peṣāwar; also called ˚द्, Rājat.), Mn. x, 44; MBh.; Hariv. 6441; R. iv; VarBṛS.; VāyuP. i, 45, 118
sg. a Darada prince (also ˚द्, Rājat. vii, 914), MBh. i, 2694; Hariv.
fear, L.
दर˚द n. red lead, Bhpr. v, 26, 93; vii, 1, 227
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दरद त्रि० दरं भयं ददाति दा--क दर ईषत् दायति शुध्यति दैप--शोधे--क वा । १ भयदायके २ हिङ्गुले पु० न० भावप्र० तद्भेदादिकमुक्तं यथा “हिङ्गुलं दरदं स्रेच्छमिङ्गुलञ्चूर्णपारदम् दरदस्त्रिविधः प्रोक्त- श्चर्मारः शुक्रतुण्डकः । हंसपादस्तृतीयः स्याद्गुण- [] वानुत्तरोत्तरम् । चर्मारः शुक्लवर्णः स्यात् सपीतः शुक- तुण्डकः । जवाकुसुमसङ्काशो हंसपादो महोत्तमः । तिक्तं कषायं कटुहिङ्गुलं स्यान्नेत्रामयघ्नङ्कफपित्तहारि । हृल्लासकुष्ठज्वरकामलांश्च प्लीहामवातौ च गरन्निहन्ति । ऊर्द्ध्वपातनयुक्त्या तु डमरुयन्त्रपाचितम् । हिङ्गुलं तस्य सूतन्तु शुद्धमेवं न शोधयेत् । ३ देशभेदे पु० स च देशः वृ० स० १४ अ० ऐशान्यामुक्तः ऐशान्यामित्युपक्रमे अभिसार- दरदतङ्गणकुलूतसैरिन्ध्रवनराष्ट्राः” “शूद्राभीराश्च दरदाः काश्मीराः पत्तिभिः सह” भा० भी० ९ अ० । प्राच्यो- दीच्यदेशोक्तौ । सोऽभिजनोऽस्य तस्य राजा वा अण् । दारद पित्रादिक्रमेण तद्देशवासिनि तन्नृपे च । बहुषु अणो लुक् । “गृहीत्वा तु बलं सारं फाल्गुनः पाण्डु- नण्डनः । दरदान् सह काम्बोजैरजयत् पाकशासनिः । प्रागुत्तरां दिशं ये च वसन्त्याश्रित्य दस्यवः । निवसन्ति वते ये च तान् सर्वानजयत् प्रभुः” भा० स० २६ अ० । आर्षे क्वचिदेकत्वेऽपि अणो लुक् । “शाल्वराजश्च दरदो । विदेहाधिपतिस्तथा” हरिवं० ९१ अ० । ४ म्लेच्छ- जतिभेदे । ५ भये शब्दरत्ना० । ६ शनैः क्रियालोपात् शूद्र- त्वापन्ने क्षत्रियभेदे च । “शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्रियजातयः” इत्युपक्रमे “पारदापह्नवाश्चीनाः कि- राता दरदाः खसाः” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3471-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दरदं, क्ली, (दर ईषत् दायति शुध्यतीति । दै + कः ।) हिङ्गुलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (क्वचित् पुंलिङ्गेऽपि दृश्यते । अस्य पर्य्यायो यथा, -- “रक्तं मर्कटशीर्षञ्च हिङ्गुलं दरदो रसः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ पर्य्यायान्तरं यथा, -- “हिङ्गुलन्दरदं म्लेच्छं चित्राङ्गञ्चूणपारदम् । दरदस्त्रिविधः प्रोक्तश्चर्म्मारः शुकतुण्डकः ॥ हंसपादस्तृतीयः स्याद्गुणवानुत्तरोत्तरम् । चर्म्मारः शुक्लवर्णः स्यात् सपीतः शुकतुण्डकः ॥ जवाकुसुमसङ्काशो हंसपादो महोत्तमः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वस्वण्डे प्रथमे भागे ॥ “दरदं तण्डुस्थूलं कृत्वा मृत्पात्रके त्रिदिनम् । भार्ञ्च जम्बीररसैश्चाङ्गेर्य्या वा रसैर्बहुधा ॥ ततश्च जम्बीरवारिणा चाङ्गेर्य्या रसेन परिप्लुतम् । कृत्वा स्थालीमध्ये निधाय तदुपरिकठिनीघृष्टम् ॥ चारु शरावं तत्र त्रिंशद्वारं जलं देयं उष्णे हेयं तथैव तदूर्द्ध्वपातनेन निर्म्मलं शिवजः ॥” “हिङ्गुले हिङ्गुलुर्याति दरदः शुकतुण्डकः । रसगन्धकसम्भूतो हिङ्गुलो दैत्यरक्तकः ॥ अम्लवर्गद्रवैः पिष्ट्वा दरदो माहिषेण च । दुग्धेन सप्तधा पिष्टः शुष्कीभूतो विशुध्यति ॥ अन्यच्च । मेषीदुग्धेन दरदमम्लवर्गैर्विभावितम् । सप्तवारं प्रयत्नेन शुद्धिमायाति निश्चितम् ॥ अन्यमतम् । दरदं दोलिकायन्त्रे पक्वं जम्बीरजैर्द्रवैः । सप्तवारमजामूत्रैर्भावितं शुद्धिमेति हि ॥” इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि- कारे ॥)
दरदः, पुं, (दरं भयं ददातीति । दा + कः ।) देश- विशेषः । भयम् । म्लेच्छजातिभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ (अयन्तु पूर्व्वं क्षत्त्रिय आसीत् पश्चात् क्रमशः उपनयनादिक्रियालोपात् शूद्र- त्वादिकं प्राप्तः । यदुक्तं मनौ । १० । ४३-४४ । “शनकैस्तु क्रियालोपादिमाः क्षत्त्रियजातयः । वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणादर्शनेन च ॥ पौण्ड्रकाश्चौड्रद्रविडाः काम्बोजा जवनाः शकाः । पारदा पह्नवाश्चीनाः किराता दरदाः खशाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-687-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दरद" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें