🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:58:08 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्दाम
uddāma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्दाम १ वि॰ [सं॰]
१. बंधनरहित ।
२. निरंकुश । उग्र । उद्दंड । बेकहा ।
३. स्वतंत्र ।
४. महान् । गंभीर ।
५. गर्वयुक्त । अभिमानी (को॰) ।
६. भयदायक । भयंकर (को॰) ।
७. बड़ा । विशाल (को॰) ।
उद्दाम २ संज्ञा पुं॰
१. वरुण ।
२. दंडक वृत्त का एक भेद जिसके प्रत्येक चरण में दो नगण और १३ रगण होते हैं ।
३. यम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-दाम mfn. (fr. दामन् with 1. उद्), unrestrained, unbound, set free
self-willed
unlimited, extraordinary
violent, impetuous, fiery
wanton
proud, haughty
large, great, MBh.; Megh.; Rājat. &c.
उद्-दाम m. a particular metre
‘one whose noose is raised’, N. of Yama, L.
of Varuṇa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (188,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्दाम a. 1 Unbound, unrestrained, unchecked, free, bold; Śi. 4. 10. --2 (a) Strong, powerful, violent; Pt. 3. 148; Māl. 3. 7; ˚देहपरिदाहमहाज्वराणि 6. 13. (b) Furious, intoxicated; स्रोतस्युद्दामदिग्गजे R. 1. 78; Śi. 11. 19; U. 3. 6. --3 Dreadful, formidable; ˚शरीरसंनिवेशः Māl. 3. --4 Self-willed. --5 Luxuriant, large, great, excessive; Me. 25; उद्दामोत्कलिकां Ratn. 2. 4, 4. 22; गंधोद्दामा धरा exhaling great smell Mk. 5. 22. --6 Proud, haughty; पौलस्त्यविजयोद्दाम Mv. 3. 45 elated. --7 Unlimited, extraordinary. --मः 1 N. of Yama. --2 N. of Varuṇa. --मं ind. Violently, fiercely, strongly; अद्योद्दामं ज्वलिष्यतः U. 3. 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0307-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्दाम त्रि० उद्गतं दाम्नः अच्समा० । १ बन्धनरहिते, “गन्ध- मुद्धतमुद्दामो वने मत्त इव द्विपः” भा० व० १४६ अ० । अप्रतिनियमे २ स्वतन्त्रे ३ अत्युग्रे च । “उद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर्यौवनानि” मेघ० “नदत्याकाश गङ्गाया [] स्रोतस्युद्दामदिग्गजे” रघुः उत्कृष्टं श्रेष्ठं दाम पाशाख्य- मस्त्रं यस्य । ४ वरुणे पु० ४ गम्भीरे त्रि० “उद्दामभाव- पिशुनामलवद्गुहास्वित्यादि” भाग० १ स्क० । ६ दण्डकभेदे च्छन्दोभेदे पु० “यदि न युगलं ततः सप्तरेफास्तदा दण्डवृद्धि प्रयातो भवेद्दण्डकः । प्रतिचरणविवृद्धरेफाःस्युरर्ण्णार्ण्णव व्यालजीमूतलीलाकरोददामशङ्खादयः” इति वृत्तर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्दामः, त्रि, (दाम्नः उद्गतः ।) बन्धनरहितः । स्वतन्त्रः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रघुः । १ । ७८ ॥ “नदत्याकाशगङ्गायाः स्रोतस्युद्दामदिग्गजे” ॥ “अत्यङ्कुशमिवोद्दामं गजं मदजलोद्धतम्” । [] इति रामायणे ॥) महान् । यथा । “उद्दामदन्तुर- विधुन्तुददन्तघातैः” । इति प्रव्रज्या ॥ (“उद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर्यौवनानि” । इति मेघदूते । २७ ॥ गम्भीरः । यथा भागवते १ मस्कन्धे । “उद्दामभावपिशुनामलवद्ग्रहासु” ॥)
उद्दामः, पुं, (उद्दीप्तं दाम पाशो यस्य । समासे अच् ।) वरुणः । इति मेदिनी ॥ (दण्डकभेदच्छन्दोविशेषः । यथा, वृत्तरत्नाकरे । “यदि नयुगलं ततः सप्तरेफा- स्तदां दण्डवृद्धिप्रयातो भवेद्दण्डकः । प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युरर्णार्णव- व्यालजीमूतलीलकरोद्दामशङ्खादयः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-240-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें