🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:22:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

एकांत
ekāṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
एकांत १ वि॰ (सं॰ एकान्त)
१. अत्यंत । बिल्कुल । नितांत । अति ।
२. अलग । पृथक् । अकेला ।
३. अपवादरहीत । निरपवाद (को॰) ।
४. एकनिष्ठ ।
एकांत २ संज्ञा पुं॰
१. निर्जन स्थान । निराला । सूना स्थान ।
२. अकेलापन । तनहाई (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
एकान्त m. a lonely or retired or secret place, (˚ए ind. in a lonely or solitary place, alone, apart, privately), MBh.; Mn.; Śak. &c.
a single part, part, portion, Pat.
the only end or aim, exclusiveness, absoluteness, necessity, R.; Suśr. &c.
devotion to one object, worship of one Being, monotheistic doctrine, MBh.; BhP.
एकान्त mfn. directed towards or devoted to only one object or person, BhP.; R. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (230,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकान्त त्रि० एकः अन्तः निश्चयः सीमा वा । २ अत्यन्ते अ- तिशये “तेजःक्षमा वा नैकान्तंकालज्ञस्य महीपतेः” माघः । “शकुन्तमेकान्तमनोविनोदिनम्” नै० । क्रियाविशेषणत्वेनात्र न० । “एकान्तविध्वंसिषु मद्विधानाम्” रघु० “नात्यश्नतस्बु योगोऽस्ति नचैकान्तमनश्नतः” गीता । तद्वति ३ द्रव्ये त्रि० । “एकान्तपाण्डुस्तनलम्बिहारम्” रघुः । “एका- न्तशैत्यात् कदलीविशेषाः” कुमा० । एक एवान्तो यत्र । निर्जने ४ रहसि । “तस्माद्ध्वान्ते हर्म्यस्यान्तः शय्यैकान्ते कर्त्तव्या” ज्यो० त० । “वासे बहूनां कलहे- भवेद्वार्त्ता दयोरपि । तस्मादेकान्तमास्थाय चिन्त- येत् नित्यसंयुतः, पुरा० । ततः तसिल् । एकान्ततस् एका- [] न्ते इत्याद्यर्थे । “दृष्टे साऽपार्था चेन्नैकान्ततोऽत्यन्ततो ऽभावात्” सां० का० । तत्र भवः ठञ् । ऐकान्तिक एका- न्तभवे त्रि० स्त्रियां ङीप् । “ऐकान्तिकी हरेर्भक्तिरुत्पा- तायैव कल्पते” पुरा० । एक एवान्तः स्वभावो यस्य । एक- रूपताप्राप्ते त्रि० । “विलोक्यैकान्तभूतानि मूतान्यादौ प्रजापतिः । स्त्रियं चक्रे स्वदे हार्द्धं यया पुंसां मतिर्ह- ता” भाग० ६, १८, २२ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1519-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
एकान्तं, क्ली, (एकस्मिन्नेव अन्तः समाप्तिर्यस्य ।) अत्य- न्तम् । तत्पर्य्यायः । अतिशयः २ भरः ३ अतिवेलम् ४ भृशम् ५ अत्यर्थम् ६ अतिमात्रम् ७ उद्गाढम् ८ निर्भरम् ९ तीव्रम् १० नितान्तम् ११ गाढम् १२ वाढम् १३ दृढम् १४ । (यथा माघे २ । ८३ । “तेजः क्षमा वा नैकान्तं कालज्ञस्य महीपतेः” ॥ तद्वति, त्रि । यथा कुमारे १ । ३६ । “नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वा- देकान्तशैत्यात् कदलीविशेषाः” ॥ तथा भागवते । १ । ४ । ४ । तस्य पुत्त्रो महायोगी समदृङ्निर्विकल्पकः । एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते” ॥) भेद्यगामिनि त्रि । इत्यमरः ॥ (सर्व्वत्र यदवधारे- णोच्यते स एकान्तः ॥ यथा “तृवृद्विरेचयति मद- नफलं वामयतीति” ॥ इत्युत्तरतन्त्रे ६५ अध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥) निर्ज्जनम् ॥ (यथा हितोपदेशे विग्रहे । १५ । “अथ केनापि शस्यरक्षकेण धूसर- कम्बलकृततनुत्राणेन धनुःकाण्डं सज्जीकृत्यावनत- कायेन एकान्ते स्थितम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-296-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "एकान्त" आता है (20)
विजन जिसमें अथवा जहाँ आदमी न हो । जनरहित । एकांत । निरालानिःशलाक निर्जन । एकांत । सुनसान । निराला । विशेष— मनु ने लिखा है कि मंत्रणा नि…निर्मक्षिक जहाँ कोई (अर्थात् मक्खी तक) न हो । एकांत । सुनसानवैजन्य विजन होने का भाव । विजनता । एकांतएकंत पु वि॰ जहाँ कोई न हो । एकांत । निराला । सूना । जैसे—एकांत स्थान में मै…खिलवत जहाँ कोई न हो । एकांत । शून्य स्थान । यौ॰ —खिलवतखानानिराला एकांत स्थान । ऐसा स्थान जहाँ कोई मनुष्य या बस्ती न हो । जैसे—(क) वहाँ …निछक्का वह समय या स्थान जिसमें कोई दूसरा न हो । निराला । एकांत । निर्जन । मुहा…अलोक जो देखने में न आए । अदृश्यनिकाश जहाँ तक दृष्टि जाती हो वह स्थान । दृष्टिक्षेत्र । क्षितिजविनाकृत अलग किया हुआवैरल्य विरल होने का भाव । विरलतानिर्बाध बेरोक । अबाधविलोक दे॰ 'विलोकन'नीजन पु ^१ वि॰ निर्जन । जनशून्य । सूनसानबीझा पु † वि॰अकेला जिसके साथ कोई न हो बिना साथी का । दुकेले का उलटा । एकाकी । तनहा; जैसे—…तनहाई तनहा होने की दशा या भावधंधारी गोरखधंधा जिसे गोरखपंथी साधु लिये रहते हैंसूनापन सूना होने का भाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें