🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:59:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अलोक
aloka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अलोक १ वि॰ [सं॰]
१. जो देखने में न आए । अदृश्य ।
२. लोक शून्य । निर्जन । एकांत ।
३. पुण्यहीन ।
अलोक २ संज्ञा पुं॰
१. पातालादि लोक । परलोक ।
२. जैन शास्त्रा नुसार वह स्थान जहाँ आकाश के अतिरिक्त धर्मास्तिकाय और अधर्मास्तिकाय आदि कोई द्रव्य न हो और जिसमें मोक्षगामी के सिवा और किसी की गति न हो । पु
३. बिना देखी बात । मिथ्यादोष । कलंक । निंदा । उ॰—(क) लक्ष्मण सीय तजी जब ते बन । लोक अलोकन पूरि रहे तन ।—रामचं॰, पृ॰ १८१ । (ख) पुत्र होई कि पुत्रिका यह बात जानि न जाइ । लोक लोकन मैं अलोक न लीजिये रघुराइ ।—रामचं॰, पृ॰ १६४ ।
४. संसार का विनाश [को॰] । यौ॰—अलोक सामान्य=अद्वितीय । असामान्य ।
अलोक ३ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ आलोक] दे॰ आलोक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-लोक m. ‘not the world’, the end of the world, R. i, 37, 12
the immaterial or spiritual world, Jain.
(अ-लोकास्), m. pl. not the people, ŚBr. xiv
अ-लोक mfn. not having space, finding no place, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (95,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अलोक a. 1 Not having space (Ved.). --2 That which cannot be seen, as in लोकालोक इवाचलः R. 1. 68 (न लोक्यत इत्यलोकः Malli.); see लोकालोक also. --3 Having no people. --4 One who does not go to any other world after death (not having performed meritorious deeds). --कः, --कं 1 Not the world. --2 End or destruction of the world; absence of people; रक्ष सर्वानिमाल्लोँकान् नालोकं कर्तुमर्हसिं Rām. --3 The immaterial or spiritual world. --4 The nether world (पाताल). --5 A Ṛtvij or any such priest. --6 One who is not a seer or observer. --का [] A kind of bird. --Comp. --सामान्य a. extraordinary, uncommon; ˚गुणस्तनूजः Māl. 1. 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0174-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अलोक पु० न लोक्यते लोक--कर्म्मणि घञ् । अस्मदादि- भिरदृश्ये १ पातालादौ २ अदृश्यमात्रे त्रि० “लोकालोक- इवाचलः” रघुः । लोकालोकशब्दे विवृतिः । ३ लोकशून्ये निर्ज्जने त्रि० ३ लोकशून्ये रहसि च न० “रक्ष सर्व्वानिमान् लोकान् नालोकं कर्त्तुमर्हसि” रा० । लोकस्याभावः अभावे अव्ययी० । ४ लोकाभावे अव्य० । नास्ति लोकोभोग्यलोको यस्य । ५ अकृतपुण्ये त्रि० ६ ऋत्विगादौ ७ अलोका ऋत्विजः शत० ब्रा० तेषां दक्षिणाग्रहणेन पुण्यभगित्वाभावात् च भोग्यलोकशून्यत्वम् । ७ इष्टकाभेदे स्त्री अलोका इष्टका उपदधाति” । लोकते कर्तरि अच् । ८ दर्शकभिन्ने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0412,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें