🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:01:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आलोक
āloka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलोक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आलोक्य]
१. प्रकाश । चाँदनी । उजाला । रोशनी ।
२. चमक । यौ॰.—आलोकदायक । आलोकमाला ।
३. दर्शन । दीदार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-लोक m. looking, seeing, beholding
sight, aspect, vision, Kathās.; Megh.; Mṛcch.; Śak.; Ragh. &c.
light, lustre, splendour
glimmer, R.; MBh.
flattery, praise, complimentary language
panegyric, Ragh.
section, chapter
N. of wk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (154,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलोकः, --कनं 1 Seeing, beholding. --2 Sight, aspect, appearance; यदालोके सूक्ष्मं Ś. 1. 9; Ku. 7. 22, 46; [] सुख˚ V. 4. 24; Ś. 1. 33; R. 1. 84; Me. 3, 37. --3 Range of sight; आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा Me. 85; R. 7. 5; Ku. 2. 45. --4 Light, lustre, splendour; आलोकमार्गं सहसा व्रजंत्या R. 7. 6 air-hole, or window; निरालोकं लोकं Māl. 5. 30; 9. 37; 10. 4, 11; Ve. 2; K. 160, 290, 348, 68, 98. --5 Panegyric, praise, complimentary language; especially, a word of praise uttered by a bard (such as जय, आलोकय); ययावुदीरितालोकः R. 17. 27, 2. 9; K. 14. --6 Section, chapter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0259-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलोक पु० आलोक्यतेऽनेन आ + लुक--लोक--वा करणे घञ् । (आलो) १ सूर्य्यादिप्रकाशे, “गृह्णाति चक्षुः सम्बन्धादालोकोद्भूतरूपयोः” भाषा० उक्तेः अलोकसंयोगस्य द्रव्यचाक्षुषप्रत्यक्षे कारणत्वम् इति नैयायिकाः अन्धकारस्य द्रव्यत्ववादिनां मते तद्भिन्न- द्रव्यप्रत्यक्षे कारणत्वमिति भेदः । तथाहि पेचकादिचा- क्षुषस्य आलोकसंयोगमन्तरेणैव उत्पत्तिदर्शनात् आलोकसंयोगस्य न सर्व्वत्र कारणत्वमित्यतोऽन्धकारेऽपि तथा कल्पनमिति । एतदभिप्रायेणैव” दिवान्धाः प्राणिनः केचिन्द्रात्रावन्धास्तथा परे । केचिद्दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टय इति” देवीमा० केषांचिद्दिवान्धत्वोक्तिः । “आलोकमार्गं सहसा व्रजन्त्या” कुमा० रघुश्च । भावे घञ् । २ दर्शने । “आलोकमात्रेण सुरानशेषान्” कुमा० । “वत्सालोकप्रवर्त्तिना” रघुः । “वैवर्ण्ण्यकम्पवैरस्यपार्श्वा- लोकास्यशोषकृत्” सा० द० । “स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेशः” कुमा० । “मलिनो हि यथादर्शोरूपालोकस्य [] स क्षमः” या० स्मृ० “यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलताम्” शकु० । “जनास्तदालोकपथात् प्रतीयुः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0826-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलोकः, पुं, (आङ् + लुक् + घञ् ।) दर्शनं । देखा इति भाषा । द्योतः । आलो इति भाषा । शान्ति- शतके, ४ । ६ । “आलोकाय निशासु चन्द्रकिरणाः सख्यं कुरङ्गैः सह” । मेघदूते पूर्व्वमेघे ३८ । “रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः” । यथा शाकुन्तले, प्रथमाङ्के । “यदालोके सूक्षं व्रजति सहसा तद्विपुलतां” । (यथा, रामायणे ४ काण्डे । ५० । २४ । “आलोकं ददृशुर्धीरा नीराशा जीविते यदा” । वन्दिभाषणं । स्तुतिरिति यावत् । इति मेदिनी ॥ (रघुवंशे । २ । ९ । “उदीरयामासुरिवोन्मदाना- मालोकशब्दं वयसां विरावैः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आलोक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें