🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:36:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दृढ
dṛḍha
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अतिशय के और नाम (1.1.82) तीव्र · एकान्त · नितान्त · गाढ · बाढ
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृढ (or दृळ्ह), mfn. fixed, firm, hard, strong, solid, massive, RV.; AV.; ŚBr.; MBh. &c.
firmly fastened, shut fast, tight, close (e.g. ship, R. ii, 52, 5; bonds, fetters, chains, Hit. i, 67/68; Mṛcch. vii, 6/7; fist, MBh. iv, 1976)
whole, complete (opp. to भिन्न), MBh. xiii, 7453
difficult to be bent (bow, ChUp. i, 3, 5)
steady, resolute, persevering, Hariv.; Kathās.
confirmed, established, certain, sure, Mn.; MBh.; Kāv. &c.
intense, violent, mighty, MBh.; Kāv. &c.
(in mathem.) reduced to the last term or smallest number by a common divisor
दृढ m. (in music) a kind of Rūpaka
N. of a son of the 13th Manu, Hariv.
of a son of Dhṛtarāṣṭra, MBh. vii
दृढ n. anything fixed or firm or solid
stronghold, fortress, RV. &c.
iron, L.
दृढ See under √ दृंह् &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (490,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृढ a. [दृंह्-क्त नि˚ नलोपः] 1 Fixed, firm, strong, unswerving, untiring; Bg. 15. 3; H. 3. 65; R. 13. 78. --2 Solid, massive. --3 Confirmed, established. --4 Steady, persevering; Bg. 7. 28. --5 Firmly fastened, shut fast. --6 Compact. --7 Tight, close, dense. --8 Strong, intense, great, excessive, mighty, severe, powerful; तस्याः करिष्यामि दृढानुतापं Ku. 3. 8; R. 11. 46. --9 Tough. --10 Difficult to be drawn or bent (as a bow). --11 Durable. --12 Reliable. --13 Certain, sure. --14 Hard-hearted, cruel; U. 4. --15 Secure. --16 (In Math.) Reduced to the smallest number by a common divisor. --ढं 1 Iron. --2 A stronghold, fortress. --3 Excess, abundance, high degree. --4 Anything fixed or firm or solid. --ढं ind. 1 Firmly, fast. --2 Very much, excessively, vehemently. --3 Thoroughly. --Comp. --अंग a. strong-limbed, stout. --(गं) a diamond. --आयुधः an epithet of Śiva. --इषुधि a. having a strong quiver. --कांडः, --ग्रंथिः, --पत्रः a bamboo. --कारिन् a. resolute. --गात्रिका granulated sugar. --ग्राहिन् a. seizing firmly, pursuing an object with untiring energy, resolute. --दंशकः a shark. --द्वार a. having the gates well-secured. --धनः an epithet of Buddha. --धन्वन्, --धन्विन् m. a good archer. --निश्चय a. {1} of firm resolve, resolute, firm. {2} confirmed. --नीरः, --फलः the cocoanut tree. --पाद a. resolute. --(दः) an epithet of Brahmā. --प्रतिज्ञ a. firm to a promise, true to one's word, faithful to an agreement. --प्रत्ययः firm confidence, settled conviction --प्ररोहः the holy fig-tree. --प्रहारिन् a. {1} striking hard. {2} hitting firmly, shooting surely. --भक्ति a. faithful, devoted. --मति a. resolute, strong-willed, firm. --मुष्टि a. close-fisted, miserly, niggardly. --(ष्टिः) a sword. --मूलः, --वृक्षः the cocoa-nut tree. --लोमन् m. a wild hog. --वैरिन् m. a relentless foe, an inveterate enemy. --व्रत a. {1} firm in religious austerity. {2} [] firm, faithful. {3} persevering, persistent. --संधि a. {1} firmly united, closely joined. {2} close, compact. {3} thick-set. --सौहृद a. firm in friendship.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0576-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृढ त्रि० दृह दृहि वा वृद्धौ क्तः “स्थूलबलयोः” इडभावः इदि- तोऽपि नि० नलोपः । १ स्थूले २ अशिथिले प्रगाढे ३ व- लवति च मेदि० ४ कठिने अमरः ५ लौहे न० शब्दच० । भावे क्त । ६ अतिशये न० अमरः । क्रियाविशेषणत्वे ऽस्य क्लीवता “दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे” रघुव्या० “दृढं भक्तिरस्येति विग्रहः” मल्लिना० । “दृढा भक्तिश्च केशवे” विष्णुस्तवः । दृढत्वं च काठिन्यं तच्च स्पर्शत्वव्याप्यं जातिभेदः, अशिथिलावयवसंयोगभेदः, उपचारात् अति- शयश्च । “दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचारैरसंवसन्” मनुः “दृढग्राही करोमीति जप्यं जपति जापकः । न संपूर्णो न संयुक्तो निरयं सोऽनुगच्छति” भा० शा० १९७ अ० । दृढस्य भावः इमनिच् द्रढिमन् तद्भावे पु० “बधान द्रागेव द्रढिमरमणीयं परिकरम्” गङ्गालहरी त्व दृढत्व न० तल् दृढता स्त्री ष्यञ् दार्ढ्य न० स्थौल्ये अतिशये च । अतिशयेन दृढः इष्ठन् ऋतोरः द्रढिष्ठ ईयसुन् द्रढीयस अतिशयेन दृढे त्रि० ईयसुनि स्त्रियां ङीप् । दृढं करोति णिच् ऋतोरः । द्रढयति “वियोगो वैराग्यं द्रढयति च” प्रबोधचन्द्रो० त्रयोदशभनोः रुचेः ७ पुत्रभेदे पु० । “त्रयोदशस्य पुत्रास्ते विज्ञेयास्तु रुचेः सुताः । चित्रसेनो विचित्रश्च नयो धर्मभृतोधृतः । सुनेत्रः क्षत्रबुद्धिश्च सुतपा निर्भयो दृढः । रौच्यस्यैते मनोः पुत्रा अन्तरे तु त्रयोदशे” हरिवं० ७ अ० । ८ धृतराष्ट्र- पुत्रभेदे पु० “पुत्रास्तेऽभ्यर्दयन् भीमं दश दाशरथेः समाः । नागदत्तो दृढरथो वीरबाहुरयोमुजः । [] दृढः सुहस्तो विरजाः प्रमाथश्चोग्रयाय्यपि । तान् दृष्ट्वा चुक्रुधे भीमोजगृहे भारसाधनान् । एकमेकं समुद्दिश्य पातयामास मर्मसु । ते विद्धा व्यसवः पेतु स्यन्दनेभ्योऽमितौजसः” भा० द्रो० १५७ अ० ९ विष्णौ पु० “वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सूङ्कर्षणोऽच्युतः” विष्णुसं० “स्वरूपसामर्थ्यादेः प्रच्युत्यभावात् दृढः” भा० १० रूपकभेदे पु० “दृढः प्रौढोऽथ खचरो विभव- श्चतुरक्रमः । निशारुकः प्रतितालः कथिताः सप्त रूपकाः” इत्युद्दिश्य “दृढाख्यः स्याद् लघुद्वन्द्वं तालेऽत्र हंसलीलके । चतुर्दशाक्षरयुतः शृङ्गारे परिकीर्तितः” सङ्गीतदा० । लीला० उक्ते ११ कुट्टकयणितभेदे कुट्टकशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3666-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृढं, क्ली, (दृह वृद्धौ + क्तप्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) लौहम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥ अति- शयः । इत्यमरः । ३ । १ । ७६ ॥
दृढः, त्रि, (दृह + क्तः । निपातनात् साधुः ।) स्थूलः । अतिशयः । प्रगाढः । (यथा, देवी- भागवते । १ । ६ । ३१ । “तदाकाशे श्रुतं ताभ्यां वाग्वीजं सुमनोहरम् । गृहीतञ्च ततस्ताभ्यां तस्याभ्यासो दृढः कृतः ॥”) बलवान् । इति मेदिनी । ढे, २ ॥ कठिनः । इत्यमरः । ३ । ३ । ४४ ॥
दृढः, पुं, रूपकभेदः । यथा, -- “दृढः प्रौढोऽथ खचरो विभवश्चतुरक्रमः । निशारुकः प्रतितालः कथिताः सप्त रूपकाः ॥” तल्लक्षणं यथा, -- “दृढाख्यः स्याल्लघुद्बन्द्बं ताले च हंसलीलके । चतुर्द्दशाक्षरैर्युक्तः शृङ्गारे परिकीर्त्तितः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (त्रयोदशमनो रौच्यस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, हरि- वंशे । ७ । ८३ । “सुनेत्रः क्षत्त्रवृद्धिश्च सुतपा निर्भयो दृढः । रौच्यस्यैते मनोः पुत्त्रा अन्तरे तु त्रयोदशे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-738-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दृढ" आता है (60)
निर्भट कठोर । दृढ़अक्षणिक दृढ़ । स्थिर । स्थायीअनिवर्तन दृढ़ । स्थिरसमवस्थित दृढप्रतिनियत दृढ़ । कंपरहित । स्थिरवासिक मजबूत । दृढ़अनपायी निश्चल । स्थिर । अचल । दृढ़ । अनश्वरस्वधित दृढ़ । ठोसस्थिरपद दृढ़ । बद्धमूलस्थामवत् शक्तियक्त । दृढ़ । मजबूतकवो बलवान् । शक्तिशाली । मजबूत । दृढ़अखोल पु वि॰ जिसे खोला न जा सके । कसा हुआ । दृढ़दड्ढ पु वि॰ पक्का । मजबूत । दृढ़अकाटय न काटने योग्य । जिसका खंडन न हो सके । दृढ़ । मजबूत । अटलगालिम पु वि॰ प्रबल । दृढ़ । प्रचंड । बलवान् । विजयी ।—गेरि के ग्रस्यो है३ गज…चाकचक चारों ओर से सुरक्षित । दृढ़ । मजबूतमजबूत दृढ़ । पुष्ट । पक्कामुहकम दृढ़ । पक्कासुजोर दृढ़ । मजबूतअनमनीय जो नमनीय न हो । दृढ़ । कठोरसुसत्व दृढ़ । मजबूतअनपायनी विश्लेषरहित । स्थिर । दृढ़उस्तवार दृढ़ । पक्काक्रक्कस पु † वि॰ कठोर । दृढअचल जो न चले । स्थिर । जो न हिले । ठहरा हुआ । निश्चलतुर शीघ्र । जल्द । स॰—बहु दाबि डारे समर में तुर में तुरंगहि दपटि कै ।—पद्म…पक्व पका हुआचुस्त कसा हुआ । जो ढोला न हो । संकुचित । जैसे,—यह अंगा बहुत चुस्त हैपुष्ट पोषण किया हुआ । पाला हुआबृहत् बहुत बड़ा । विशाल । बहुत भारीस्थिर होना । डटना । ठहरना । स्तंभित होना । जैसे—(क) उनकी आँख वहाँ गड़ी है । …व्यायत लंबा । फैला या फैलाया हुआस्तब्ध जो जड़ या अचल हो गया हो । जडीभूत । स्तंभित । स्पंदनहीन । निश्चेष्ट । स…अनुत्तर निरुत्तर । लाजवाब । कायलस्थायुक ठहरनेवाला । टिकनेवाला । रहनेवालाविश्रब्ध जो उद्धत न हो । शांतउल्बण नृत्य के समय की हाथों की एक मुद्राअमोचन छुटकारा न होना । न छूटनानिःसंधि संधिशून्य । जिसमें कहीं से दरार या छेद न होसावष्टंभ वह मकान जिसके उत्तरदक्षिण दिशा में सड़क हो । ऐसा मकान बहुत शुभ माना गय…बलवान् बलिष्ठ । मजबूत । ताकतवर । जिसके शरीर में बल होसुस्थित वह वास्तु या भवन जिसके चारों ओर वीथिका या मार्ग होसुक्षत्र अत्यंत धनशालीकैम दे॰ 'कैमा' —जबर बलवान । बली । ताकतवरठोस जिसके भीतर खाली स्थान न हो । जो भीतर से खाली न हो । जो पोला या खोखला न…तंग घोड़ों की जीन कसने का तस्मा । घोड़ों की पेटी । कसनथिर जो चलता या हिलता डोलता न हो । ठहरा हुआ । अचलकठेठ कठेठा † पु वि॰ पुं॰पुखत पु वि॰ पुर्णतः । भली प्रकारबलगर † वि॰सख्त कठोर । कड़ा । जो मुलायम न होगठीला गाँठवाला । जिसमें बहुत सी गाँठें हों । जैसे, यह छड़ी गठीली हैठहराऊ ठहरनेवाला । कुछ दिन बना रहनेवाला । जल्दी नष्ट न होनेवालादमदार जिसमें जीवनी शक्ति यथेष्ट हो । जानदारअहरणोय न चुराने योग्यपायदार बहुत दिनों तक टिकनेवाला । बहुत दिनों तक चलनेवाला । जल्दी न टूटने फूटने…फौलादी फौलाद का बना हुआ । जैसे, फोलादी जिरहजबरदस्त बलवान् बली । शाक्तिवालासत्वस्थ अपनी प्रकृति में स्थित
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें