🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:58:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्रूर
krūra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्षुद्र (3.3.186) नीच · थोड़ा
निस्त्रिंश (3.3.230) तलवार
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रूर mf(आ)n. (fr. क्रवि-स् cf. स्थूर and स्थविर), wounded, hurt, sore, ŚBr.
‘bloody, raw’, cruel, fierce, ferocious, pitiless, harsh, formidable, AV.; TS. vi; Mn. &c.
inauspicious (as opposed to सौम्य and अ-क्रूर, said of the first, third, fifth, seventh, ninth, and eleventh signs of the zodiac, which are supposed to have a malignant influence, Jyot.; said of planets, VarBṛS.)
hard, solid, Suśr.; Śak.; Pañcat.
strong (as a bow, opposed to मन्द), Nār.
hot, sharp, disagreeable, L.
क्रूर (अस्, अम्), m. n. boiled rice (cf. कूर), L.
क्रूर (अस्), m. a hawk, L.
a heron, L.
red oleander (= रक्त-करवीर), L.
क्रूर (अम्), n. a wound, sore, AV.; VS.; TS.; ŚBr.
blood-shedding, slaughter, cruelty, any horrible deed, harshness, AV.; AitBr. i, 26; Mn. i, 29 &c.
any frightful apparition, AdbhBr.
a kind of house, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (322,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रूर a. [कृत-रक् धातोः क्रूः cf. Uṇ. 2. 21] 1 Cruel, wicked, hard-hearted, pitiless; तस्याभिषेकसंभारं कल्पितं क्रूरनिश्चया R. 12. 4; Me. 105; Ms. 10. 9. --2 Hard, rough. --3 Formidable, terrible, fierce, ferocious, savage. --4 Destructive, mischievous. --5 Wounded, hurt. --6 Bloody. --7 Raw. --8 Strong. --9 Inauspicious. --10 Hard, solid, hardened; Ś. 2. 4. --11 Hot; disagreeable, sharp; Ms. 2. 33. --रः, --रं Boiled rice. --रः 1 A hawk. --2 A heron. --3 An uneven sign of the zodiac. --4 N. of a planet (Rāhu or Saturn). --रं 1 A wound. --2 Slaughter, cruelty. --3 Any horrible deed. --4 Any frightful appearance. --Comp. --आकृति a. terrible in form. --(तिः) epithet of Rāvaṇa. --आचार a. following cruel or savage practices. --आशय a. {1} containing fierce animals (as a river). {2} of a cruel disposition. --कर्मन् n. {1} a bloody act. {2} any hard labour. --कृत् a. fierce, cruel, unrelenting. --कोष्ठ a. having costive bowels (unaffected by strong purgatives). --गंधः sulphur. --दृश् a. {1} evil-eyed, having a malignant look. {2} mischievous, villainous. (--m.) N. of Saturn; also of Mars. --राविन् m. a raven. --लोचनः an [] epithet of the planet Saturn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0432-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रूर त्रि० कृत--रक् धातोः क्रूः । १ निर्दये २ कठिने अमरः ३ हिंसके ४ उग्रे च मेदि० । “तस्याभिषेकसंभारं कल्पितं क्रूरनिश्चया” रघुः । “तस्मिन्नुपायाः सर्व्वेनः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः” कुमा० । “दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचा- [] रैरसंवसत्” मनुः । तस्य भावः ष्यञ् क्रौर्य्य न०, तल् क्रूरता स्त्री, त्वक्रूरत्व न०, निर्द्दयत्वे हिंसने काठिन्ये उग्रत्वे च । “ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मे- षादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः” दोपिकोक्ते मेषादिषु मध्ये ५ विषमराशौ पु० “अर्द्धोनेन्द्वर्कसौराराः पापाः सौम्या- स्तथा परे । पापयुक्तोबुधः पापोराहुकेतू च पापदौ” ज्योति० उक्ते ६ ग्रहभेदेच “यथा दृष्टफला क्रूरास्तथा सौम्याः शुमप्रदाः । क्रूरयुक्तः पुनः सौम्योज्ञेयः क्रूर- फलप्रदः” “इदञ्च सौम्यक्रूराणां फलं स्थानवशात् समम् । एतदेव फलं विद्धि सौम्यैः क्रूरैर्विपर्य्ययात्” “ग्रहाः सौम्यास्तथा क्रूरा वक्राः शीघ्रोचनीचगाः” इति “तिथिराश्यंशनक्षत्रं विद्धं क्रूरग्रहेण यत् । सर्व्वेषु शुभकार्य्येषु वर्ज्जयेत्तत् प्रयत्नतः । न नन्दति विवाहे च यात्रायां न निवर्त्तते । रोगाद्विमुच्यते रोगी वेधवेला- कृतोद्यमः । रोगकाले भवेद्वेधः क्रूरखेचरसम्भवः” “क्रूरावक्रा महाक्रूरा इति च ज्यो० त० पापग्रहार्थ परतया क्रूरशब्दप्रयोगात् । क्रूरवेधप्रकारस्तु चक्र- शब्दे सर्व्वतोभद्रचक्रे वक्ष्यते । ७ रक्तकरवीरे पु० ८ श्येन- पक्षिणि ९ कङ्कपक्षिणि च पुंस्त्री० राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीप् । १० रक्तपुनर्णवायां स्त्री राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2337-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रूरः, त्रि, (कृत् छेदने + “कृतेश्छक्रूच” । उणां २ । २१ । इति रक्प्रत्ययः धातोः क्र्वादेशश्च ।) पर- द्रोहकारी । (यथा, मेघदूते । १०७ । “क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः” ॥) निर्दयः । तत्पर्य्यायः । नृशंसः २ घातुकः ३ पापः ४ । (यथा, भागवते । ९ । १४ । ३७ । “स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः” ॥ यथा, च कुमारे । २ । ४८ । “तस्मिन्नुपायाः सर्व्वे नः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः” । “क्रूरे घातुके” इति मल्लिनाथः ॥) कठिनः । इत्यमरः । ३ । ३ । १९० ॥ (यथा, रघुवंशे । १२ । ४ । “तस्याभिषेकसम्भारं कल्पितं क्रूरनिश्चया” ॥) घोरः । इति मेदिनी ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे ३ । २५ । “क्रूरो लुब्धोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः” ॥) उष्णः । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रथमतृतीषपञ्चमसप्तम- [] नवमैकादशराशयः । यथा, -- “ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः” ॥ इति दीपिका ॥
क्रूरः, पुं, (कृन्ततीति । “कृतेश्छक्रूच” । उणां २ । २१ । इति रक् धातोः क्र्वादेशश्च ।) भूताङ्कुशवृक्षः । रक्तकरवीरवृक्षः । श्येनपक्षी । कङ्कपक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-219-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रूर" आता है (33)
खल क्रूर । कठोरनृशंस लोगों को कष्ट या पीड़ा पहुँचानेवाला । क्रूर । निर्दयकठुर क्रूर । कठोरहननशील क्रूर । वधिक । प्राण लेनेवालावज्रहृदय कठोर । क्रूरपाषाणहृदय क्रूर । पत्थर की तरह कठोर दिलवालाजरार क्रूर । हानि पहुँचानेवालाजुलवाना पु † वि॰ अत्याचारी । जुल्मी । क्रूरहतियारा † वि॰ हत्या करनेवाला । वध करनेवाला । क्रूर । निर्दय । हत्यारारेप निदितजटिल जटावाला । जटाधारीघातुक हिंसक । नाशकारीजाल्म पामर । नीचपशव्य पशु संबंधीटुंटुक श्योनाक । सोना पाठा । आलू । टेटुबीभत्स जिसे देखकर घृणा हो । घृणितक्षुद्र कृपण । कंजूसनिष्ठुर कठिन । कड़ा । सख्तहताश जिसे आशा न रह गई हो । निराश । नाउम्मीदपापी पाप में रत या अनुरक्त । पाप करनेवाला । पापयुक्त । अघी । पातकीबाबर पु वि॰ दे॰ 'बाउर'वृकायु जंगली कुत्तासाहसैकरसिक साहसिकता में ही आनंद या रस माननेवाला । अत्यंत अत्याचारी । उद्धत । उद्द…करूर † वि॰ दे॰ 'कड़ुआ'बंबार बम की वर्षा करनेवाले विमान । बमवर्षक यानसाहसी वह जो साहस करता हो । हिम्मती । दिलेरसियाह दे॰ 'स्याह'निरधिन पु वि॰कठकरेजी कठकलेजी वि॰हृदयहीन कठोर हृदयवालाअतिरुक्ष बहुय रुखाहिंस्त्र हिंसा करनेवाला । खूँखार । जैसे,—हिंस्त्र पशुहृदयशून्य जो सहृदय न हो । अरसिक
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें