🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीच
nīca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इतर (3.3.200)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीच १ वि॰ [सं॰]
१. जाति, गुण, कर्म या किसी और बात में घटकर वा न्यून । क्षुद्र । तुच्छ । अधम । हेठा । जैसे, नीच आदमी, नीच कुल । यौ॰—नीच ऊँच = छोटा बड़ा । बड़े घराने या छोटे घराने का । उ॰—नीच ऊँच धन संपति हेरा ।—जायसी (शब्द॰) ।
२. जो उत्तम और मध्यम कोटि से घटकर हो । अधम । बुरा निकृष्ट । यौ॰—नीच ऊँच = (१) अच्छा बुरा । (२) बुराई भलाई । गुण अवगुण । (३) अच्छा और बुरा परिणाम । हानि लाभ । जैसे,—नीच ऊँच समझकर काम करो । (४) संपद् विपद् । सुख दुःख । सफलता असफलता ।
नीच २ संज्ञा पुं॰
१. नीच मनुष्य । क्षुद्र मनुष्य । ओछा आदमी । उ॰—नीच निचाई नहिं तजै जो पावै सतसंग ।
२. चोर नामक गंध द्रव्य ।
३. फलित ज्योतिष में वह स्थान जो किसी ग्रह के उच्च स्थान से सातवाँ हो ।
४. भ्रमण काल में किसी ग्रह के भ्रमणवृत्त का वह स्थान जो पृथ्वी से अधिक दूर हो ।
५. दशार्ण देश के एक पर्वत का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीच mf(आ)n. (नि + 2. अञ्च्) low, not high, short, dwarfish, Mn.; MBh. &c.
deep, depressed (navel), Pañc.
short (hair, nails), Suśr.
deep, lowered (voice), Prāt.
low, vile, inferior (socially or morally), base, mean (as a man or action or thought), Var.; MBh.; Kāv. &c.
नीच m. a kind of perfume (= चोरक), L.
नीच n. (in astrol.) the lowest point of a planet (= ταπείνωμα), the 7th house from the culminating point, Var. (cf. 2. न्य्-अञ्च्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (565,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीच a. [निकृष्टतमीं शोभां चिनोति, चि-ड Tv.] 1 Low, short, small, little, dwarfish. --2 Situated below, being in a low position; Bg. 6. 11; Ms. 2. 198; Y. 1. 131. --3 Lowered, deep (as a voice). --4 Low, mean, base, vile, worst; प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः Bh. 2. 27; नीचस्य गोचरगतैः सुखमास्यते कैः 59; Bv. 1. 48. --5 Worthless, insignificant. --चा An excellent cow. --चं The lowest point of a planet. --Comp. --उक्तिः f. a low or vulgar expression. --उच्चवृत्तं an epicycle. --उपगत a. situated low in the sky. --ग a. {1} going downwards, descending (as a river). {2} low, base, vile. --(गा) a river. --(गं) water. --गृहं (in astr.) the part of the heavens in which a planet stands at its lower point. --भोज्यः onion. --योनिन् a. of low origin, low-born; so नीचजाति. --वज्रः, --ज्रं a kind of gem (वैक्रांत).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0645-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीच त्रि० निकृष्टामीं शोभां चिनोति चि--ड । जातिगुण कर्मादिभिः निकृष्टे १ अधमे अमरः । २ वामने खर्वे च अमरः । ३ चोरनामशन्धव्ये पु० राजनि० । ४ निम्ने च । नीचसङ्गदोषो यथा “न प्राप्नोति सुखं किञ्चिन्नीच- सङान्महानपि । प्रेतश्चङ्गात् महादेवो नग्नो भस्मविभू- षितः । प्रविश्य निलयं नीचः स्त्रीधनादिकमिच्छति । स्वयं नेतुं स शक्राति तदा साययति ध्रुवम् । स्थिते गुणेऽपि नीचस्तु यत्नाद्दोषं प्रपद्यते । किञ्चित्तु सङ्गमा- साद्य तदुक्तं स्यात् सनातनम् । सतां श्रुत्वा गुणं नीचः श्रोतुमायाति बन्धुवत् । ततः समयमासाद्य प्रकाशयति तद्धसन् । मनस्येकं वचस्येकं कर्मण्येकं महात्मनाम् । मनस्यन्यद्वचस्यन्थत् कर्मण्यन्यत् दुरात्मनाम्” पाद्मे क्रिया योगसारे ५ अ० । “बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह स- मागमात् । मध्यमे मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति वि- त्तमे” भा० शा० । “प्रायो नीचानपि मेदिनीभूतः” माघः । “नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि” मनुः । ग्रहभेदानाम् उच्चशब्ददर्शितोच्चस्थानात् सप्त- मस्थाने तच्च रव्यादीनां यद्यद् भवति तत् नीचस्थान- शब्दे दृश्यम् । स्वार्थे क । नीचक तत्रार्थे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4125,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीचः, त्रि, (निकृष्टामीं लक्ष्मीं शोभां चिनोतीति । चि + “अन्येभ्योऽपि दृश्यते ।” इति डः ।) हीन- [] जातिकर्म्मा । वर्व्वरः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । विवर्णः २ पामरः ३ प्राकृतः ४ पृथग्जनः ५ निहीनः ६ अपसदः ७ जाल्मः ८ क्षुल्लकः ९ इतरः १० । इत्यमरः । २ । १० । १६ ॥ अपशदः ११ खुल्लकः १२ । इति भरतः ॥ हीनः १३ क्षुल्लः १४ क्षुण्णः १५ वेतकः १६ । इति शब्दरत्नावली ॥ नीचसङ्गदोषो यथा, -- “न प्राप्नोति सुखं किञ्चिन्नीचसङ्गान्महानपि । प्रेतसङ्गान्महादेवो नग्नो भस्मविभूषितः ॥ प्रविश्य निलयं नीचः स्त्रीधनादिकमिष्यते । स्वयं नेतुं न शक्नोति तदा नाययति ध्रुवम् ॥ स्थिते गुणेऽपि नीचस्तु यत्नाद्दोषं प्रपद्यते । किञ्चित्तु सङ्गमासाद्य तदुक्तं स्यात् सनातनम् ॥ सतां श्रुत्वा गुणं नीचः श्रोतुमायाति बन्धुवत् । ततः समयमासाद्य प्रकाशयति तद्धसन् ॥ मनस्येकं वचस्येकं कर्म्मण्येकं महात्मनाम् । मनस्यन्यद्बचस्यन्यत् कर्म्मण्यन्यद्दुरात्मनाम् ॥” इति पाद्मे क्रियायोगसारे ५ अध्यायः ॥ अपि च । “बुद्धिश्च हीयते पुंसां नीचैः सह समागमात् । मध्यमे मध्यतां याति श्रेष्ठतां याति वित्तमे ॥” इति शान्तिपर्व्व ॥ * ॥ अनुच्चः । तत्पर्य्यायः । वामनः २ न्यङ् ३ खर्व्वः ४ ह्रस्वः ५ । इत्यमरः । ३ । १ । ७० ॥ (यथा, -- “नीचरोमनखश्मशुनिर्म्मलाङ्घ्रिमलायनः । स्नानशीलः ससुरभिः सुवेषोऽनुल्वणोज्ज्वलः । धारयेत् सततं रत्नसिद्धमन्त्रमहौषधीः ॥” इति वाभटे सूत्रस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥) निम्नः । यथा, -- “शैत्यं नाम गुणस्तवैव सहजः स्वाभाविकी स्वच्छता किं ब्रूमः शुचितां भवन्ति शुचयः स्पर्शेन यस्यापरे । किञ्चान्यत् कथयामि ते स्तुतिपदं त्वं जीविनां जीवनं त्वञ्चेन्नीचपथेन गच्छसि पयः कस्त्वां निषेद्धुं क्षमः ॥” इति लक्ष्मणसेनः ॥ * ॥ चोरकनामगन्धद्रव्ये, पुं । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-908-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीच" आता है (60)
अधम नीच । निकृष्ठ । बुरा । खोठाअधरीण नीच । तीरस्कृतखुल्ल क्षुद्र । नीचजाल्म पामर । नीचनिहीन नीच । पामरनिकृष्ट बुरा । अधम । नीच । तुच्छअप्रशस्त जो प्रशस्त न हो । नीच । कुस्तित । बुराअप्रकृष्ट क्षुद्र । नीच । बुराअरम क्षुद्र । नीचयथाजात मूर्ख । बेवकूफ । नीचपंक्तिदूषक पंगत को दूषित करनेवाला । नीच । कुजाति । जिसके साथ एक पंक्ति में बैठकर …अप्रभ कांति या तेजस्विताहीन । हतप्रभ । २, तुच्छ । नीचविठंक नीच । दुर्वृत्त । कमीनाअसज्जन बुरा । खल । दुष्ट । अशिष्ट । नीचमानवर्जित निरभिमान । गर्व या मानहीन । नीच । अप्रतिष्ठितपोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचखल क्रूर । कठोरअवम अधम । अंतिमअवर अन्य । दूसरा । औरइतर दूसरा । ऊपर । और । अन्यरेक दस्त लाना । विरेचनशोठ मूर्ख । बेवकूफकृपण कंजूस । सूम । अनुदार । कदर्यनष्ट जो अदृश्य हो । जो दिखाई न देवामन बौना । छोटे डील काइत्वर क्रुरकर्मा । क्रुरक्लीव षंढ । नपुंसक । नामर्दजघन्य अंतिम । चरमतुच्छ भीतर के खाली । खोखला । निःसार । शून्यदैत्य दिति की संतति । कश्यप के वे पुत्र जो दिति नाम्नी स्त्री से पैदा हुए थे…निकृत निकाला हुआ । बहिष्कृत । बदनाम । लाछितन्यून कम । थोडा़ । अल्पवर्वर एक देश का नामश्रमण बौद्ध या जैन मतावलंबी संन्यासीअवाच्य जो कहने योग्य म हो । अनिंदित । विशुद्धपुक्कश चांडाल । विशेष—मनुस्मृति के अनुसार निषाद पुरुष और शुद्रा के गभ से और उ…अपकृष्ट गिरा हुआ । पतित । भ्रष्टअवकृष्ट दूर किया हुआ । निकाला हुआकुत्सित कुष्ठा या कुट नाम की औषधिक्षुद्र कृपण । कंजूसलालाटिक ललाट संबंधीसंकीर्ण जो अधिक चौड़ या विस्तृत न हो । संकुचित । तंग । सँकराविगर्हित जिसे भर्त्सना की गई हो । जिसे डाँट या फटकार बतलाई गई हो । तिरस्कृतसकट शकट । गाड़ी । छकड़ा । सग्गड़अवरज छोटा भाईहताश जिसे आशा न रह गई हो । निराश । नाउम्मीदरिप्र पातकअकृतज्ञ जो कृतज्ञ न हो । किए हुए उपकारी को जो न माने । कृतघ्न । नाशुकरादुर्जात जिसका जन्म बुरी रीति से हुआ होविडंबित नकल किया हुआकिंपुरुष किन्नरवेरट बेर नामक फलअविहित जो विहित न हो । विरुद्धकनिष्ठा बहुत छोटी । सबसे छोटी । जैसे, कनिष्ठा भगिनीसंदुष्ट कलुषित किया हुआ । खराबबिट साहित्य में नायक का वह सखा जो सब कलाओं में निपुण होलटा † वि॰सुविगुण जिसमें कोई गुण या योग्यता न हो । गुणहीन । योग्यतारहितअपत पु वि॰ईतर पु वि॰ इतरानेवाला । ढीठ । शोख । गुस्ताख
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें