🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:54:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वर्वर
varvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वर्वर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक देश का नाम ।
२. इस देश का असभ्य निवासी जिसके बाल घुँघराले कहे गए हैं । विशेष—यद्यपि वर्वर देश का उल्लेख महाभारत (भीष्मपर्व) तथा वामन, मार्कंडेय आदि पुराणों में है, तथापि यह जनपद कहाँ था; इसका ठीक ठीक पता नहीं । कहीं कहीं वर्वरों के बाल घुंघराले कहे गए है । पुराने यूनानी और रोमन भोगोलिकों ने सिंधु नद के मुहाने के आसपास के प्रदेश को बर्बर (बारबे- रियन) देश कहा है । कुछ भारतीय ग्रंथकारों ने महाराष्ट्र देश के एक विशेष भाग को वर्वर कहा है । वर्वर नाम की एक प्राकृत भाषा का उल्लेख भी 'प्राकृतचंद्रिका' में है । इसमें सदेह नहीं कि इस जनपद के निवासी असभ्य समझे जाते थे और घृणा की द्दष्टि से देखे जाते थे । पीछे से दूर दूर तक की सभ्य जातियों में यह शब्द 'म्लेच्छ' और 'जंगली' का वाचक हुआ । प्राचीन युनानी अपनी जाति के लोगों के अतिरिक्त औरों को 'वर्वर' कहा करते थे । रोमनों में भी ऐसा ही था ।
३. पामर । नीच ।
४. घुँघराले बाल ।
५. काली बनतुलसी ।
६. हिंगुल । ईंगुर ।
७. पीला चंदन ।
८. मूर्ख । अज्ञ (को॰) ।
९. नीच जाति (को॰) ।
१०. जातिभ्रष्ट व्यक्ति (को॰) ।
११. नृत्य का एक प्रकार । एक प्रकार का नाच (को॰) ।
१२. शस्त्रों का परस्पर टकराना ।
वर्वर २ वि॰
१. घुंघराला । छल्लेदार ।
२. जो स्पष्ट न हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्वर &c. See बर्बर.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (926,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वर्वर a. [वृ-अरच् वुट् च] 1 Stammering. --2 Curled. --रः 1 A barbarian. --2 A blockhead, babbling fool. --3 An outcast. --4 Curly hair. --5 The clash of weapons. --6 A mode of dancing. --रा, --री 1 A kind of fly. --2 A kind of basil. --रं 1 Yellow sandal-wood. --2 Vermilion. --3 Gum-myrrh. --Comp. --उत्थं white sandal-wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0950-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्वर न० वृ--अरच् वुट्च् । १ हिङ्गुले २ पीतचन्दने ३ गन्धरसे च राजनि० । ४ पामरे ५ मूर्खे च त्रि० । “णत्वमिच्छन्ति वर्वरा” इत्युद्भटः । ६ केशभेदे (वाउरी) ७ देशभेदे कृष्णार्जके (कालवावुइ) वृक्षे च पु० राजनि० । ९ मक्षिकाभेदे पुंस्त्री० शब्दर० (वावुइ) १० वृक्षेस्त्री टाप ङीप् वा “वर्वरी करवी तुङ्गी खरदुग्धाजगन्धिका । पर्णासस्तत्र कृष्णे तु कठिञ्जरकुढेरकौ । कालसारः करालश्च मलूकः कृष्णमल्लिका । तत्र शुक्लेऽर्ज्जकः प्रोक्तो वटी- पञ्चस्ततीऽपरः । वर्वरीत्रितयं रूक्षं शीतं कटु विदाहि च । तीक्ष्णं रुचिकरं हृद्यं दीपनं लघुपाकि च । पित्तलं कफवाताम्रदद्रुकृमिविषापहम्” भावप्र० । संज्ञायां कन् । वर्वरिका चन्दनभेदे पुष्पभेदे स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4856,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वर्व्वरं, क्ली, (वृणुते वरयति नानागुणान् इति । वृ + “कॄगॄशॄवृवचिभ्यः ष्वरच् ।” उणा० २ । १२३ । इति ष्वरच् ।) हिङ्गुलम् । पीतचन्द- नम् । वोलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
वर्व्वरः, पुं, (वृणोति दोषानिति । वृ + ष्वरच् ।) पामरः । स च नीचजातिः । केशः । वावरी इति भाषा । चक्रलः । देशविशेषः । (तद्देश- वासिनि, पुंभूम्नि । यथा, मार्कण्डेये । ५७ । ३८ । “काम्बोजा दरजाश्चैव वर्व्वरा हर्षवद्धनाः ॥”) फञ्जिका । इति मेदिनी । रे, २०९ ॥ वृक्ष- विशेषः । काल वावुइ इति भाषा । तत्प- र्य्यायः । सुमुखः २ गरघ्नः ३ कृष्णवर्व्वरकः ४ सुकन्दजः ५ गन्धपत्रः ६ पूतगन्धः ७ सुवा- हकः ८ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । उष्णत्वम् । सुगन्धित्वम् । वान्तिविसर्पविषत्वम्दोषनाशि- त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-292-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें