🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:41:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवकृष्ट
avakṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निकाला हुआ (3.1.39) निष्कासित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवकृष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. दूर किया हुआ । निकाला हुआ ।
२. निग- लित । नीचे उतारा हुआ ।
३. नीच । नीच जाति का ।
अवकृष्ट २ संज्ञा पुं॰ घर में झाड़ु लगानेवाला । दास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-कृष्ट mfn. dragged down, being underneath anything (in comp.), Suśr.
‘removed’, being at some distance, KātyŚr.
(also compar. अवकृष्ट-तर mfn. ‘farther off from’ [abl.] Comm. on APrāt.)
inferior, low, outcast, Mn. vii, 126 & viii, 177; Yājñ. iii, 262, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (96,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवकृष्ट p. p. 1 Drawn away or down, pulled down. --2 Removed. --3 Expelled, turned out or away. --4 Inferior, low, degraded, outcast (opp. उत्कृष्ट or प्रकृष्ट); ˚जातिः Ms. 8. 177; प्रतिकर्तुं प्रकृष्टस्य नावकृष्टेन युज्यते Rām. --ष्टः A servant who performs the lowest menial duties (such as sweeping &c.) ( संमार्जनशोधनविनियुक्त); पणो देयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनं Ms. 7. 126.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0176-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवकृष्ट त्रि० अव + कृष--क्त । १ दूरोकृते २ अपसारिते, ३ वहिष्- कारिते च । अवकृष्टं गृहावकरादेरवकर्षणमस्त्यस्य अर्श० अच् । ४ गृहावकरमार्जके दासभेदे पु० । “पणोदेयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् । षाण्मासिकस्तथाच्छादो धान्य द्रोणस्तु मासिकः” मनुः । “अवकृष्टस्य गृहादिसंमार्जको- दकादिवाहादेः कर्म्मकरस्य कुल्लू” ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0417,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवकृष्टः, त्रि, (अव + कृष् + क्त ।) वहिष्कृतः । दूरीकृतः । तत्पर्य्यायः । निष्काशितः २ । इत्य- मरः ॥ निःसारितः ३ । इति जटाधरः ॥ निर्ग- मितः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (वहिष्कारितः । निर्गलितः । आकृष्टः । “एकाकिनापि हि मया रमसावकृष्ट- निस्त्रिंशदीधितिसटाभरभासुरेण” । [] इति नागानन्दे । नीचः । निकृष्टः । “प्रतिकर्त्तुं प्रकृष्टस्य नावकृष्टेन युज्यते” । इति रामायणे । हीनजातीयः ॥ नीचजातीयः । अपकृष्टवर्णः । “चान्द्रायणं चरेत् सर्व्वानवकृष्टान् निहन्य तु” । इति याज्ञवल्क्यः । गृहादिसम्मार्ज्जकोदकवा- हादिः कर्म्मकरः । “पाणौ देयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् । षाण्मासिकस्तथाच्छादो धान्यद्रोणस्तु मासिकः” ॥ इति मनुः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-122-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬