🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:37:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुक्कश
pukkaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुक्कश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चांडाल । विशेष—मनुस्मृति के अनुसार निषाद पुरुष और शुद्रा के गभ से और उशाना के अनुसार शुद्र पुरुष और क्षत्रिया स्त्री के गर्भ से इस जाति की उत्पत्ति है ।
२. अधम ब्यक्ति । नीच पुरुष ।
पुक्कश २ वि॰ अधम । नीच ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुक्कश, पुक्कष, m. w.r. for पुल्कस, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (631,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुक्कश a. (शी f.), पुक्कस a. (सी f.) Low, vile. --शः, --सः N. of a degraded mixed caste, the offspring of a Niṣāda by a Śūdra woman; जातो निषादाच्छूद्रायां जात्या भवति पुक्कसः Ms. 10. 18. --शी, --सी 1 A bud. --2 The indigo plant. --3 A woman of the Pukkasa caste.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0706-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुक्कश(स) पुंस्त्री० पुक् कुत्सितं कसति कस--गतौ अच् पृषो० वा शः । १ चण्डाले २ अधमे त्रि० अमरः “नृपायां शूद्र- संसर्गाज्जातः पुक्कश(स)उच्यते” उशनसोक्ते ३ संकीर्ण- [] जातिभेदे स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । ङीषन्तः ४ कालि- कायां ५ नील्यामोषधौ च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4350-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुक्कशः, पुं, (पुक् कुत्सितं कशति गच्छतीति । कश गतौ + अच् ।) चण्डालः । इत्यमरः । २ । १० । २० ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १५ । १८ । “अकृतज्ञोऽधमः पुंसां विमुक्तो नरकान्नरः । मत्स्यस्तु वायसः कूर्म्मः पुक्कशो जायते ततः ॥” स तु निषादात् शूद्रायां जातो जातिविशेषः । यथा, मनुः । ४ । ७९ । “न संवसेच्च पतितैर्नचाण्डालैर्न पुक्कशैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-162-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें