🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:42:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संकीर्ण
saṃkīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अम्बष्ठ, करण आदि से लेकर चाण्डाल तक — 'संकीर्ण' (मिश्र) जातियाँ कहलाती (2.10.1)
भरा-पूरा/मिश्रित (3.1.84) संकुल · आकीर्ण
इस 'संकीर्ण वर्ग' में शब्दों का लिङ्ग मूल शब्द (प्रकृति), प्रत्यय और अ (3.2.1) वर्ग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकीर्ण १ वि॰ [सं॰ सङ्कीर्ण]
१. जो अधिक चौड़ या विस्तृत न हो । संकुचित । तंग । सँकरा ।
२. मिश्रित । मिला हुआ ।
३. क्षुद्र । छोटा ।
४. नीच । तुच्छ ।
५. वर्णसंकर ।
६. बिखरा हुआ । छिटकाया हुआ (को॰) ।
७. मदमत्त (हाथी) (को॰) ।
८. अव्यवस्थित । क्रमहीन । अस्पष्ट (को॰) । यौ॰—संकीर्णजाति = (१) वर्ण की संकरता से उत्पन्न व्यक्ति । (२) दोगली नस्ल का । जैसे, खच्चर । संकीर्णयुद्ध = वह युद्ध जिसमें अनेक प्रकार के अस्त्र शस्त्रों का प्रयोग किया जाय । संकीर्णयोनि = दे॰ संकीर्णजाति ।
संकीर्ण २ संज्ञा पुं॰
१. वह राग या रागिनी जो दो अन्य रागों या रागिनियों को मिलाकर बने । विशेष—इसके १६ भेद कहे गए हैं —चैत्र, मंगलक, नगनिका, चर्च्चा, अतिनाठ, उन्नवी, दोहा, बहुला, गुरुबला, गीता, गोवि, हेम्ना, कोपी, कारिका, त्रिपदिका, और अधा ।
२. संकट । विपत्ति ।
३. अंतर्जातीय संबंध से उत्पन्न या संकर जाति का व्यक्ति [को॰] ।
४. मतवाला हाथी [को॰] ।
संकीर्ण ३ संज्ञा पुं॰ साहित्य में एक प्रकार का गद्य जिसमें कुछ वृत्तिगंधि और कुछ अवृत्तिगंधि का मेल होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-कीर्ण &c. See सं-√ कॄ.
सं-कीर्ण mfn. poured together, mixed, commingled &c.
crowded with, full of (comp.), MBh.
joined or combined with (comp.), Yājñ., Sch.
mingled, confused, disordered, adulterated, polluted, impure, Mn.; MBh. &c.
born of a mixed marriage, MBh.
mixed, miscellaneous, of various kinds, manifold, Bhar.; Daśar.
sprinkled (esp. with fluid-exudation, as a rutting elephant; but cf. -नाग), L.
contracted, narrow, W.
scattered, strewed, spread, diffused, ib.
सं-कीर्ण m. a man of mixed caste, Bhar.
(in music) a mixed note or mode
= -नाग, L.
N. of an ancient sage (v.l. सं-कील), L.
सं-कीर्ण (अम्), n. confusion (in वाक्य-स्˚, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकीर्ण p. p. 1 Mixed together, intermingled. --2 Confused, miscellaneous. --3 Shattered, spread, crowded. --4 Indistinct. --5 In rut, intoxicated; H. 4. 17. --6 Of mixed caste, of impure origin. --7 Impure, adulterated. --8 Narrow, contracted. --र्णः 1 A man of a mixed caste. --2 A mixed note or mode. --3 An elephant in rut, an intoxicated elephant. --र्णं A difficulty. --र्णा A kind of riddle. --Comp. --जाति, --योनि a. of mixed birth, of a mongrel breed (as a mule). --युद्धं a confused fight, melee.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कीर्ण त्रि० सम् + कॄ--क्त । बहुजनसङ्घर्षेण निरवकाशे १ स्थाने भरतः । २ मिलितनानाजातीये उणा० ३ व्याप्ते ४ मिश्रिते ५ सङ्कटे अजयः । एकत्र ६ निसितयोः पर- [] स्परविजातीययोश्च । इतरवर्णेन इतरवर्णस्त्रियां जाते ७ जातिभेदे पु० ८ अशुद्धे अमरः । ९ मिश्रितरागे सङ्गीत०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5195-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कीर्णं, त्रि, (सं + कृ + क्तः ।) जनादिभिर्निर- वकाशः । इति भरतः ॥ नानाजातिसंमिलितम् । इति भानुदीक्षितः ॥ तत्पर्य्यायः । सङ्कुलम् २ आकीर्णम् ३ । इत्यमरः ॥ निचितम् ४ । इति नानार्थे अमरः ॥ व्याप्तम् ५ समाकीर्णम् ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, महाभारते । १ । १३४ । २९ । “द्रोणः सङ्कीर्णयुद्धे च शिक्षयामास वीर्य्यवान् ॥”) सङ्कटः । इत्यजयः । परस्परविजातीयः । यथा, “विशेष्यनिघ्नैः संकीर्णैर्नानार्थैरव्ययैरपि ।” इत्यमरश्लोकटीकायां भरतः ॥ अशुद्धः । इति नानार्थे अमरः ॥
सङ्कीर्णः, पुं, (सं + कॄ + क्तः ।) अम्बष्ठकरणादि- चाण्डालपर्य्यन्तमिश्रजातिः । इत्यमरः ॥ मिश्रित- रागः । इति संगीतशास्त्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-212-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संकीर्ण" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें