🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:21:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संकुचित
saṃkucita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकुचित वि॰ [सं॰ सङ्कुच्चित] झुका हुआ । बक्र । टेढा [को॰] ।
संकुचित वि॰ [सं॰ सङ्कुचित]
१. संकोचयुक्त । लज्जित । जैसे, संकुचित दष्टि ।
२. सिकुड़ा हुआ । सिमटा हुआ ।
३. तंग । सँकरा । संकीर्ण ।
४. उदार का उलटा । अनुदार । क्षुद्र ।
५. मुँदा हुआ । बंद (को॰) ।
६. नम्र । नत । झुका हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-कुचित mfn. contracted, shrunk, shrivelled, narrowed, closed, shut, R.; Bhartṛ.; Suśr.
crouching, cowering, MW.
N. of a place g. तक्षशिलादि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकुचित p. p. 1 Contracted, abridged; लंकापतेः संकुचितं यशो यत् Vikr. 1. 27. --2 Shrunk, wrinkled; Pt. 4. 78. --3 Closed, shut. --4 Covering.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कुचित त्रि० सम् + कुच--क्त । १ कृतसङ्कीचे २ संक्षिप्ते ३ अ- प्रफुल्ले च हेमच० । ४ सुप्ते राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5195,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कुचितं, क्ली, (सं + कुच् + क्तः ।) संङ्कोच- युक्तम् । अप्रफुल्लम् । तत्पर्य्यायः । निद्राणम् २ मीलितम् ३ मुद्रितम् ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ सुप्तम् ५ मिलितम् ६ नतम् ७ निकुञ्चितम् ८ । सनिद्रम् ९ अलसम् १० । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६५४ । “सङ्कुचिताङ्गीं द्विगुणांशुकां मनोमात्रविस्फुर- न्मदनाम् । दयितां भजामि मुग्धामिव तुहिन इव प्रसा- देन ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-212-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "संकुचित" आता है (17)
चुस्त कसा हुआ । जो ढोला न हो । संकुचित । जैसे,—यह अंगा बहुत चुस्त हैसंकीर्ण जो अधिक चौड़ या विस्तृत न हो । संकुचित । तंग । सँकराकुचित सिकुड़ा हुआ । संकुचितआरेचित संकुचितलिष्ट लघुताप्राप्त । संकुचितनिकुंचित संकुचितविनिमीलित जो बंद हो गया हो । मुद्रित । संकुचित । मुँदा हुआकुच स्तन । छाती । यौ॰—कुचकुंभ ।—कुचतट । कचतटी = स्तनविनत नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआपुटित जो सिमटकर दोने के आकार का हो गया होपरिमेय जो नापा या तोला जा सके । नापने या तोलने के योग्यव्रीडा लज्जा । शरमसंलीन खूब लीन । अच्छी तरह लगा हुआसकेत पु † ^१ संज्ञा पुं॰निरायत पूरा फैला हुआ । विस्तृतपरीत्त सीमाबद्ध । मर्यादित । महदूदसंपिडित एक साथ किया हुआ । ढेर लगाया हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬