🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:10:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विनत
vinata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनत १ वि॰ [सं॰]
१. नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआ ।
२. टेढ़ा पड़ा हुआ । वक्र ।
३. संकुचित । सिकुड़ा हुआ ।
४. विनीत । नम्र ।
५. शिष्ट । शिक्षित ।
६. अवसन्न ।
७. हतोत्साह ।
८. खिन्न (को॰) ।
विनत २ संज्ञा पुं॰
१. सुग्रीव को सेना का एक बंदर ।
२. शिव । महादेव ।
३. एक प्रकार को चींटी (को॰) ।
४. सुद्युम्न का एक पुत्र (को॰) ।
५. व्याकरण में स् का ष् या न का ण होना । दे॰ विनाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नत mfn. bent, curved, bent down, bowed, stooping, inclined, sunk down, depressed, deepened (अम् ind.), MBh.; Kāv.; VarBṛS.
bowing to (gen.), Ghaṭ.
humble, modest, Bhaṭṭ.; Kathās.
dejected, dispirited, MW.
(in gram.) changed into a cerebral letter, Pāṇ., Sch. (cf. -नाम)
accentuated in a partic. manner, Sāy.
वि-नत m. a kind of ant, Kauś.
N. of a son of Su-dyumna, VP.
of a monkey, R.
वि-नत (perhaps) n. N. of a place situated on the Go-mati, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (969,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनत p. p. 1 Bent down, bowed. --2 Stooping, drooping, inclined; Ś. 3. 10. --3 Sunk down, depressed. --4 Bent, crooked, curved. --5 Humble, modest. --6 Changed into a lingual letter; see विनाम. --Comp. --आनन a. with downcast face, dejected.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनत त्रि० वि + नम--क्त । १ प्रणते २ भुग्ने ३ शिक्षिते च मेदि० । गरुडमातरि ४ कश्यपपत्नोभेदे ५ पिटकाभेदे च स्त्री मेदि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4909,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनतः, त्रि, (वि + नम + क्तः ।) प्रणतः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६१६ । “सखि दुरवगाहगहनो विदधानो विप्रियं प्रियजनेऽपि । खल इव दुर्लक्ष्यस्तव विनतमुखस्योपरि स्थितः कोपः ॥”) भुग्नः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ६१ । ३ । “दशसप्तचतुर्द्दन्त्यः प्रलम्बमुण्डानना विनतपृष्ठाः । ह्रस्वस्थूलग्रीवा यवमध्या दारितखुराश्च ॥”) शिक्षितः । इति मेदिनी । ते, १५६ ॥ (सङ्कु- चितः । यथा, रामायणे । १ । ४३ । २४ । “विनतं क्वचिदुद्भूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः । सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ॥” पुं, स्वनामख्यातवानरविशेषः । यथा, भट्टिः । ७ । ५२ । “प्राचीं तावद्भिरव्यग्रः कपिभिर्विनतो ययौ । अप्रग्राहैरिवादित्यो वाजिभिर्दूरपातिभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-400-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनत" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें