🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:39:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विनता
vinatā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनता १ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] कुबड़ी या खंज (स्त्री) ।
विनता २ संज्ञा स्त्री॰
१. दक्ष प्रजापति की एक कन्या जो कश्यप की स्त्री और गरुड़ की माता थी । यौ॰—विनतातनय, विनतात्मज, विनतानंदन, विनतासुत=दे॰ विनतासूनु ।
२. एक प्रकार का भयानक फोड़ा जो प्रमेह या बहुमुत्र के रोगियों को होता है । विशेष—जिस स्थान पर यह फोड़ा होता है, वह स्थान मुरदा हो जाने के कारण नीला पड़ जाता है । सुश्रुत आदि प्राचीन ग्रंथों में प्रमेह के अंतर्गत इसकी चिकित्सा लिखी है । यह प्रायः धातक होता है । इसमें अंग बहुत तेजो के साथ सड़ता चला जाता है । यदि बढ़ने के पहले ही वह स्थान काटकर अलग कर दिया जाय, तो रोगी बच सकता है ।
३. महाभारत के अनुसार एक राक्षसी जो व्याधि लाती हे ।
४. एक प्रकार की टोकरी वा डलिया (को॰) ।
५. रामायण । के अनुसार एक राक्षसी का नाम जिसे रावण ने सीता को समझाने के लिये नियुक्त किया था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नता f. See below
वि-नता f. a girl with bandy legs or a hunch back, GṛS.
an abscess on the back or abdomen accompanying diabetes, Suśr.; Car.
a sort of basket, W.
N. of one of Kaśyapa's wives (and mother of Suparṇa, Aruṇa and Garuḍa &c.; in MBh. i, 2520, Vinatā is enumerated among the thirteen daughters of Dakṣa; the Bhāgavata-Purāṇa makes her the wife of Tārkṣa; the Vāyu describes the metres of the Veda as her daughters, while the Padma gives her only one daughter, Saudāminī), Suparṇ.; MBh. &c.
N. of a female demon of illness, MBh.
of a Rākṣasī, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (969,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनता 1 N. of the mother of Aruṇa and Garuḍa, said to be one of the wives of Kaśyapa; see गरुड. --2 A kind of basket. --Comp. --नंदनः, --सुतः, --सूनुः epithets of Garuḍa or Aruṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनता, स्त्री, गरुडमाता । (सा तु दक्षप्रजापतेः कन्या । यथा, महाभारते । १ । ६५ । १२ । “क्रोधा प्राधा च विश्वा च विनता कपिला मुनिः । कद्रुश्च मनुजव्याघ्र दक्षकन्यैव भारत ॥”) पिडकाभेदः । इति मेदिनी । ते, १५६ ॥ (यथा, सुश्रुते । २ । ६ । “महती पिडका नीला पिडका विनता स्मृता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-400-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें