🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:45:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवाच्य
avācya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
न कहने योग्य वचन (1.6.22) अनक्षर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवाच्य १ वि॰ [सं॰]
१. जो कहने योग्य म हो । अनिंदित । विशुद्ध ।
२. जिससे बात करना उचित न हो । नीच । निंदित ।
३. स्पष्टतारहित । अस्पष्ट [को॰] ।
४. दक्षिण संबंधी । दक्षिणी [को॰] ।
अवाच्य २ संज्ञा पुं॰ कुवाच्य । बुरी बात । गाली । यौ॰— अवाक्यदेश =वह स्थान जिसकी बाबत कुछ कहना ठीक न हो— योनि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-वाच्य mfn. not to be addressed, Mn. ii, 128; improper to be uttered, R.; Kathās.
(अ वाच्यं कर्म मैथुनम्) Comm. on ŚBr.
not deserving censure, unblamable irreproachable, Mṛcch.
‘not distinctly expressed’, See -त्व.
2. अवाच्य mfn. southern, southerly, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (106,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवाच्य a. 1 Not proper to be addressed; अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् Ms. 2. 128. --2 Improper to be uttered; vile, bad; अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव Rām.; ˚वादांश्च बहून् वदिष्यंति तवाहिताः Bg. 2. 36. --3 Not distinctly expressed, not expressible in words; ˚ता, ˚त्वं impropriety; reproach, calumny. --Comp. --देशः ‘the unspeakable place,’ the vulva (योनि).
अवाच्य a. Southern, southerly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0193-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवाच्य न० वच--ण्यत् न कुत्वम् न० त० । १ दुष्टवचने, “अवा- च्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः” गीता २ वचना- नर्हे, निन्दनीये त्रि० ३ अकथनीये च “अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीवानपि योभवेत्” मनुः अवाच् + भवार्थे यत् । ४ अवरकालादौ भवे त्रि० । ५ अभिधावृत्त्या बोधयितुम शक्ये च । “अवाच्यत्वादिकं तस्य वक्ष्ये व्यञ्जनरूपणे” सा० द० । यमुदिश्य कथ्यते ६ तद्भिन्ने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवाच्यं, क्ली, (न + वच + ण्यत् ।) दुर्व्वाक्यं । तत्प- र्य्यायः । अनक्षरं २ । इत्यमरः ॥ वचनानर्हं । अ- नक्षरं गालि प्रभृति इति मधुः । निन्दितान्य- क्षराणि अत्र अनक्षरं अव्ययानामनेकार्थत्वात् नञ् निन्दायां । एवमवाच्यं वक्तुमयोग्यं वच्लौ वाचि हसृष्वासोरिति घ्यण भुजवचेति क- निषेधः ॥ इति भरतः ॥ (“वाच्यावाच्ये हि कुपितो न विजानाति कर्हिचित्” । इति भारते । “अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव” । इति रामायणे ।)
अवाच्यः, त्रि, (अवाच् + भवार्थे यत् ।) अनिन्दितः । इति स्मृतिः ॥ अवक्तव्यः । वचनानर्हः । यथा, -- “अनक्षरमवाच्यन्तु वचनार्हं न यद्भवेत् । एष बन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः ॥ मृगतृष्णाम्भसि स्नातः शशशृङ्गधनुर्द्धरः” । [] इति शब्दरत्नावली ॥ (अवरदेशकालादौ भवः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-130-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवाच्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें