🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:18:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवाच्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवाच्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवाच्य

अर्थ: - जिसे संबोधित करना उचित न हो

संस्कृत: निन्दावचनम् · पर्याय: अनक्षर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवाच्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अव्यय — अव + अञ्च् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. अव्यय — अव + अच् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  4. अव्यय — अव + अच् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  5. अवाच्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवाच्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवाच्यम्अवाच्येअवाच्यानि
द्वितीयाअवाच्यम्अवाच्येअवाच्यानि
तृतीयाअवाच्येनअवाच्याभ्याम्अवाच्यैः
चतुर्थीअवाच्यायअवाच्याभ्याम्अवाच्येभ्यः
पञ्चमीअवाच्यात् / अवाच्याद्अवाच्याभ्याम्अवाच्येभ्यः
षष्ठीअवाच्यस्यअवाच्ययोःअवाच्यानाम्
सप्तमीअवाच्येअवाच्ययोःअवाच्येषु
सम्बोधनहे अवाच्यहे अवाच्येहे अवाच्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवाच्य
अवाच्य
avācya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
न कहने योग्य वचन (1.6.22) अनक्षर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवाच्य १ वि॰ [सं॰]
१. जो कहने योग्य म हो । अनिंदित । विशुद्ध ।
२. जिससे बात करना उचित न हो । नीच । निंदित ।
३. स्पष्टतारहित । अस्पष्ट [को॰] ।
४. दक्षिण संबंधी । दक्षिणी [को॰] ।
अवाच्य २ संज्ञा पुं॰ कुवाच्य । बुरी बात । गाली । यौ॰— अवाक्यदेश =वह स्थान जिसकी बाबत कुछ कहना ठीक न हो— योनि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-वाच्य mfn. not to be addressed, Mn. ii, 128; improper to be uttered, R.; Kathās.
(अ वाच्यं कर्म मैथुनम्) Comm. on ŚBr.
not deserving censure, unblamable irreproachable, Mṛcch.
‘not distinctly expressed’, See -त्व.
2. अवाच्य mfn. southern, southerly, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (106,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवाच्य a. 1 Not proper to be addressed; अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् Ms. 2. 128. --2 Improper to be uttered; vile, bad; अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव Rām.; ˚वादांश्च बहून् वदिष्यंति तवाहिताः Bg. 2. 36. --3 Not distinctly expressed, not expressible in words; ˚ता, ˚त्वं impropriety; reproach, calumny. --Comp. --देशः ‘the unspeakable place,’ the vulva (योनि).
अवाच्य a. Southern, southerly.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0193-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवाच्य न० वच--ण्यत् न कुत्वम् न० त० । १ दुष्टवचने, “अवा- च्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः” गीता २ वचना- नर्हे, निन्दनीये त्रि० ३ अकथनीये च “अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीवानपि योभवेत्” मनुः अवाच् + भवार्थे यत् । ४ अवरकालादौ भवे त्रि० । ५ अभिधावृत्त्या बोधयितुम शक्ये च । “अवाच्यत्वादिकं तस्य वक्ष्ये व्यञ्जनरूपणे” सा० द० । यमुदिश्य कथ्यते ६ तद्भिन्ने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवाच्यं, क्ली, (न + वच + ण्यत् ।) दुर्व्वाक्यं । तत्प- र्य्यायः । अनक्षरं २ । इत्यमरः ॥ वचनानर्हं । अ- नक्षरं गालि प्रभृति इति मधुः । निन्दितान्य- क्षराणि अत्र अनक्षरं अव्ययानामनेकार्थत्वात् नञ् निन्दायां । एवमवाच्यं वक्तुमयोग्यं वच्लौ वाचि हसृष्वासोरिति घ्यण भुजवचेति क- निषेधः ॥ इति भरतः ॥ (“वाच्यावाच्ये हि कुपितो न विजानाति कर्हिचित्” । इति भारते । “अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव” । इति रामायणे ।)
अवाच्यः, त्रि, (अवाच् + भवार्थे यत् ।) अनिन्दितः । इति स्मृतिः ॥ अवक्तव्यः । वचनानर्हः । यथा, -- “अनक्षरमवाच्यन्तु वचनार्हं न यद्भवेत् । एष बन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः ॥ मृगतृष्णाम्भसि स्नातः शशशृङ्गधनुर्द्धरः” । [] इति शब्दरत्नावली ॥ (अवरदेशकालादौ भवः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-130-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवाच्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवाच्यअवाच्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — अव + अञ्च् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | अव्यय — अव + अच् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवाच्य 📚 ➤ - जिसे संबोधित करना उचित न हो
संस्कृत: निन्दावचनम् · पर्याय: अनक्षर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवाच्य 📚जो कहने योग्य म हो । अनिंदित । विशुद्ध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवाच्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें