🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:03:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जाल्म
jālma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिना सोचे काम करने वाला (3.1.17) असमीक्ष्यकारी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जाल्म १ वि॰ [सं॰]
१. पामर । नीच ।
२. मूर्ख । बेवकूफ ।
३. क्रूर । कठोर । निष्ठुर (को॰) ।
जाल्म २ संज्ञा पुं॰
१. दुष्ट, धूर्त या कपटी व्यक्ति ।
२. निर्धन या पदभ्रष्ट व्यक्ति ।
३. बुरा पाठ या वाचन करनेवाला व्यक्ति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाल्म mf(ई)n. contemptible, vile (livelihood), MBh. v, 4518; xii, 3897
cruel (क्रूर), L.
inconsiderate, L.
जाल्म mf(ई). a despised or contemptible man or woman, wretch, AV. iv, 16, 7; xii, 4, 51; ŚāṅkhBr. xxx, 5; Lāṭy.; Vikr. &c. (ifc. Gaṇar. on Pāṇ. ii, 1, 53).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (420,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाल्म a. (ल्मी f.) 1 Cruel, severe, harsh. --2 Rash, inconsiderate. --ल्मः (ल्मी f.) 1 A rogue, rascal, villain, wretch, miscreant; अपि ज्ञायते कतमेन दिग्भागेन ग तः स जाल्म इति V. 1. --2 A poor man, a low or degraded man. --3 One who reads or recites badly; cf. P. VI. 2. 158.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाल्म त्रि० चु० जल--बा० म । १ पामरे २ क्रूरे ३ असमीक्ष्यकारिणि च मेदि० “त्वयि पूजनं जगति जाल्म!” भाघः “क्षणं विश्र म्यतां जाल्म! स्कन्धस्ते यदि बाधति । न तथा वाधते स्कन्धा यथा बाधति बाधते” उड्भटः । “जनान् योऽभिभवत्यन्यान् कर्मणा हि स वै पुप्तान् । नत्वे व- जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि” भा० शा० १३२ अ० स्वार्थे क । तत्रार्थे “मित्रब्रह्मगुरुद्वेषी जाल्मकः सुवि- गर्हितः” भा० द्रो० १९६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3117,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाल्मः, त्रि, (जालयति दूरीकरोति हिताहित- ज्ञानमिति । जल + णिच् + बाहुलकात् मः ।) पामरः । (यदुक्तम् । “क्षणं विश्राम्यतां जाल्म ! स्कन्धं ते यदि बाधति । न तथा बाधते स्कन्धं यथा बाधति बाधते ॥”) क्रूरः । असमीक्ष्यकारी । इति मेदिनी । मे, १३ ॥ (यथा, माघे । १५ । ३३ । “त्वयि पूजनं जगति जाल्म ! कृतमिदमपाकृते गुणैः । हासकरमघटते नितरां शिरसीव कङ्कतमपेतमूर्द्धजे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-533-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें