🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:43:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्राकृत
prākṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्राकृत १ वि॰ [सं॰]
१. प्रकृति से उत्पन्न या प्रकृति संबंधी ।
२. स्वाभाविक । नैसर्गिक ।
३. भौतिक ।
४. स्वाभाविक । सहज ।
५. साधारण । मामूली ।
६. संसारी । लौकिक ।
७. नीच । असंस्कृत । अनपढ़ । ग्रामीण । फूहड़ ।
प्राकृत २ संज्ञा स्त्री॰
१. बोलचाल की भाषा जिसका प्रचार किसी समय किसी प्रांत में हो अथवा रहा हो । उ॰—जे प्राकृत कवि परम सयाने । भाषा जिन हरिकथा बखाने ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. एक प्राचीन भाषा जिसका प्रचार प्राचीन काल में भारत में था और जो प्राचीन संस्कृत नाटकों आदि में स्त्रियों, सेवकों और साधारण व्यक्तियों की बोलचाल में तथा अलग ग्रंथों में पाई जाती है । भारत की बालचाल की भाषाएँ बोलचाल की प्राकृतों से बनी हैं । विशेष—हेमचंद्र ने संस्कृत को प्राकृत की प्रकृति कहकर सूचित किया है कि प्राकृत संस्कृत से निकलती है, पर प्रकृति का यह अर्थ नहीं है । केवल संस्कृत का आधार रखकर प्राकृत व्याकरण की रचना हुई है । पर अनुमान है कि ईसवी सने से प्रायः ३०० वर्ष पहलै यह भाषा प्राकृत रूप में आ चुकी थी । उस समय इसके पश्चिमी और पूर्वी दो भेद थे । यह पूर्वी प्राकृत ही पाली भाषा के नाम से प्रसिद्ध हुई (दे॰ पाली) । बौद्ध धर्म के प्रचार के साथ इस मागधी या पाली भाषा की बहुत अधिक उन्नति हुई, क्योंकि पहले उस धर्म के सभी ग्रंथ इसी भाषा में लिखे गए । धीरे धीरे प्राचीन प्राकृतों के विकास से आज से प्रायः १००० वर्ष पहले देश- भाषाओं का जन्म हुआ था । जिस प्रकार संस्कृत भाषा का सबसे पुराना रूप वैदिक भाषा है, उसी प्रकार प्राकृत भाष ा का भी जो पूराना रूप मिलता है उसे आर्ष प्राकृत कहते हैं । कुछ बौद्ध तथा जैन विद्वानों का मत है कि पाणिनि ने इस आर्ष प्राकृत का भी एक व्याकरण बनाया था । पर कुछ लोगों को यह संदेह है कि कदाचित् पाणिनि के समय प्राकृत भाषा का जन्म ही नहीं हुआ था । मार्कडेय ने प्राकृत के इस प्रकार भेद किए हैं—(१) भाषा (महाराष्ट्रा, शौरसेनी, प्राच्या, आवंती, मागधी, अद्धंमागधी), (२) विभाषा (शाकारी, चांडाली, शावरी, आभीरी, टाक्की, औड्री, द्रविडी), (३) अपभ्रंश, और (४) पैशाची । चूलिका पैशाची आदि कुछ निम्न श्रेणी की प्राकृतें भी हैं । सबसे प्राचीन काल में मागधी की भाषा पाली के नाम से साहित्य की ओर अग्रसर हुई । बौद्ध ग्रंथ पहले इसी भाषा में लिखे गए । यह मागधी व्याकरणों की मागधी से पृथक् और प्राचीन भाषा है । पीछे जैनों के द्वारा अद्धमागधी और महाराष्ट्री का आदर हुआ । महाराष्ट्री साहित्य की प्राकृत हुई जिसके एक कृत्रिम रूप का व्यवहार संस्कृत के नाटकों में हुआ । इन प्राकृतों से आगे चलकर और घिसकर जो रूप हुआ वह अपभ्रंश कहलाया । इसी अपभ्रंश के नाना रूपों से आजकल की आर्य शाखा की देशभाषाएँ निकली हैं । इसके अतिरिक्त ललितविस्तर में एक प्रकार की और प्राकृत मिलती है जो संस्कृत से बहुत कुछ मिलती जुलती है । प्राकृत भाषा में द्विवचन नहीं है और उसकी वर्णमाला में ऋ ऋ लृ लृ ऐ और औ स्वर तथा श ष और विसर्ग नहीं हैं ।
३. पराशर मुनि के मत से बुध ग्रह की सात प्रकार की गतियों में पहली और उस समय की गति जब वह स्वाती भरणी और कृत्तिका में रहता है । यह चालीस दिन की होती है और इसमें आरोग्य, वृष्टि, धान्य की वृद्धि और मंगल होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रा—कृत See s.v.
प्राकृत mf(आ, or ई)n. (fr. प्र-कृति) original, natural, artless, normal, ordinary, usual, ŚBr. &c. &c.
low, vulgar, unrefined, Mn.; MBh. &c.
provincial, vernacular, Prākritic, Vcar.
(in Sāṃkhya) belonging to or derived from Prakṛti or the original element
(in astron.) N. of one of the 7 divisions of the planetary courses (according to Parāśara comprising the Nakṣatras Svāti, Bharaṇī, Rohiṇī and Kṛttikā)
प्राकृत m. a low or vulgar man, Mn. viii, 338; MBh. &c.
(with or scil. लय, प्रलय &c.) resolution or reabsorption into Prakṛti, the dissolution of the universe, Pur.
प्राकृत n. any provincial or vernacular dialect cognate with Sanskṛt (esp. the language spoken by women and inferior characters in the plays, but also occurring in other kinds of literature and usually divided into 4 dialects, viz. Śaurasenī, Māhārāṣṭrī, Apabhraṃśa and Paiśācī), Kāv.; Kathās.; Kāvyād. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (702,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राकृत a. (ता-ती f.) [प्रकृतेरयं प्रकृत्या निर्वृत्तो वा अण्] 1 Original, natural, unaltered, unmodified; स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि Śi. 2. 36 (see Malli. thereon). --2 Usual, common, ordinary. --3 Uncultivated, vulgar, unrefined, illiterate; प्राकृत इव परिभूयमानमात्मानं न रुणत्सि K. 146; Bg. 18. 28. --4 Insignificant, unimportant, trifling; Mu. 1. --5 Derived from Prakṛti, q. v.; [] प्राकृतो लयः ‘reabsorption into Prakṛti.’ --6 Provincial, vernacular (as a dialect); see below. --तः A low man, an ordinary or vulgar man. --तं A vernacular or provincial dialect derived from and akin to Sanskrit; प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं तत आगतं च प्राकृतं Hemacandra. (Many of these dialects are spoken by the female characters and inferior personages of Sanskrit plays); तद्भवस्तत्समो देशीत्यनेकः प्राकृतक्रमः Kāv. 1. 33; also 34, 35; त्वमप्यस्मादृशजनयोग्ये प्राकृतमार्गे प्रवृत्तोऽसि Vb. 1. --Comp. --अरिः a natural enemy, i. e. the ruler of an adjacent country; see Malli. on Śi. 2. 36. --उदासीनः a natural neutral; i. e. a ruler whose dominions lie beyond those of the natural ally. --ज्वरः a common or ordinary fever. --प्रलयः complete dissolution of the universe. --मित्रं a natural ally; i. e. a ruler whose dominions lie immediately beyond those of the natural enemy (i. e. whose country is separated from the country with which he is allied by that of another).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0770-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राकृत त्रि० प्रकृष्टमकृतमपकार्य्यं यस्य । १ नीचे । प्रकृतेरयम् अण् । २ प्रकृतिसम्बन्धिनि । प्रकृत्या स्वभावेन निर्वृत्तः अण् । ३ स्वभावसिद्धे “बभूव प्राकृतः शिशुः” भाग० १० । प्रकृतेः संस्कृतशब्दात् आगतः अण् । ४ नाट- कादौ प्रसिद्धे अपभ्रंशशब्दभेदे अमरः । प्राकृतभा- धायाः संस्कृतशब्दप्रकृतिकत्वात् तथात्वं प्राकृतकङ्केश्व- स्वादौ वररुच्यादिप्रणीते ग्रन्वेऽस्य विस्तरो दृश्यः । स्वभावतः सिद्धयोः ५ मित्रामित्रयोः । स्वदेशानन्तरदेश- वर्त्ती नृपः प्राकृतः शत्रुः सन्निकृष्टविषयग्राहित्वस- म्भवात्तस्य तथात्वम् तत्रानन्तरविषयस्थो नृपः प्राकृतं मित्रं मध्यवर्त्तिनृपविषयस्य उभयोः जिघृक्षासम्भवात् तथात्वम् । “स्याताममित्रौ मित्रे च सहजप्राकृतावपि” माघ २ यसर्गश्लोकव्याख्याने मल्लिनाथः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4504,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राकृतः, त्रि, (प्रकृष्टमकृतमकार्य्यं यस्य ।) नीचः । इत्यमरः ॥ (यथा, देवीभागवते । १ । १५ । ३१ । “अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा ॥” अविकारकः । यथा, भावप्रकाशे अजीर्ण- रोगाधिकारे । “वदन्ति षष्ठं चाजीर्णं प्राकृतं प्रतिवासरम् ॥ प्राकृतं अविकारकम् ॥” * ॥) प्रकृतिसम्बन्धी । यथा, -- “इत्युक्त्वासीद्धरिस्तूष्णीं भगवानात्ममायया । पित्रोः संपश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः शिशुः ॥” इति श्रीभागवते दशमस्कन्धे ३ अध्यायः ॥ (यथाच मार्कण्डेये । ४५ । ७३ । “इत्येष प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः ॥” यथा च मनौ । ११ । १५९ । “स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत् ॥” “प्राकृतं प्राजापत्यं प्रकृतौ भवं प्राकृतं सर्व्व- कृच्छ्राणां प्रकृतित्वादेवमुच्यते ।” इति तद्भाष्ये मेधातिथिः ॥ * ॥ प्रकृतौ भवस्तत आगतो वा । प्रकृति + “तत्र भवः ।” ४ । ३ । ५३ । “तत आगतः ।” ४ । ३ । ७४ । इति वा अण् ।) भाषाभेदे, क्ली । स च संस्कृतप्रकृतिकः । यथा । अथ प्राकृतम् । अथशब्द आनन्तर्य्यार्थोऽधि- कारार्थश्च । प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवं तत [] आगतं वा प्राकृतम् । संस्कृतानन्तरं प्राकृत- मधिक्रियते । संस्कृतानन्तरं प्राकृतस्यानुशास- नम् । सिद्धसाध्यमानभेदसंस्कृतयोनेरेव तस्य लक्षणं न देश्यस्य इति ज्ञापनार्थम् । संस्कृत- समन्तु संस्कृतलक्षणेनैव गतार्थम् । प्राकृते प्रकृतिप्रत्ययलिङ्गकारकसमाससं ज्ञादयः संस्कृत- वद्वेदितव्याः । लोकादिति च वर्त्तते । तेन ऋ ॠ ऌ ॡ ऐ औ ङ ञ श ष विसर्ज्जनीयप्लुतवर्जो वर्णसमाम्नायो लोकादवगन्तव्यः । ङञौ स्ववर्ग्य- संयुक्तौ भवत एव । ऐदौ तौ च केषाञ्चित् । कैतवं कैअवम् । सौदर्य्यं सौअरिअम् । कौरवाः कौअवा । तथा स्वरव्यञ्जनं द्विवचनं चतुर्थी- बहुवचनञ्च न तु भवति । अबहुलं बहुल- मित्यधिकृतं वेदितव्यमाशास्त्रपरिसमाप्तेः । ततश्च क्वचित् प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्- विभाषा क्वचिदन्यदेव भवति । इति हेमचन्द्र- कृतशब्दानुशासनवृत्तौ अष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ * ॥ (यथा च प्राकृतचन्द्रिकायाम् । “प्रकृतिः संस्कृतं तत्र भवत्वात् प्राकृतं स्मृतम् । तद्भवं तत्समं देशीत्येवमेतत् त्रिधा मतम् ॥” चण्डाचार्य्यादयस्तु आर्षप्राकृतभेदेन प्राकृतं द्विविधं कल्पयन्ति । जैनबौद्धानां शास्त्रेषु प्राचीनतमनाटकादिषु च आर्षप्राकृतप्रयोगः प्रायशो दृश्यते ॥ कानिचित् विशेषलक्ष्याणि प्राकृतचन्द्रिकायामुक्तानि । यथा, -- “तच्चार्षं मागधी शौरसेनी पैशाचिकी तथा । चूलिका पैशाचिकञ्चापभ्रंशश्चेति षड्विधम् ॥ महाराष्ट्रोद्भवां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । आकरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥” नाटकादौ उत्तमस्यापि नायकादेः कदाचितु मत्तादिदोषोपहतस्य प्राकृतकथनं नैव दोषाय । यदुक्तं तत्रैव । “ऐश्वर्य्यादिप्रमत्तस्य दारिद्रोपप्लुतस्य च । उत्तमस्यापि पठतः प्राकृतं नैव दूष्यति ॥ क्रीडार्थं नृपतेरिष्टं प्राकृतञ्च द्बिजन्मनाम् । भरतेनोदितं प्राज्यमबाधितमिदं वचः ॥” नाटकादौ बालस्त्रीवृद्धादीनामगुणान्वितानां प्राकृतकथनमेव युक्ततरम् । यथाह भरद्वाजः । “गाथासु तु महाराष्ट्र्या अन्या नाट्याश्रया मताः । बालस्त्रीवृद्धभिक्षूणां श्रावकव्याजलिङ्गिनाम् । ग्रहोपसृष्टमत्तानां प्राकृतं षण्डरूपिणाम् ॥” * ॥ प्रलयविशेषे, पुं । यथा, विष्णुपुराणे । १ । ७ । ३८ -- ३९ । “नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिकी द्विज ! । नित्यश्च सर्व्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्व्विधः ॥ ब्राह्मो नैमित्तिकस्तत्र यच्छेते जगतः पतिः । प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृतौ लयम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-305-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
प्राकृतकल्पतरुप्राकृतकामधेनुप्राकृतकोशप्राकृतचन्द्रिकाप्राकृतच्छन्दःकोशप्राकृतच्छन्दःसूत्रप्राकृतच्छन्दष्टीकाप्राकृतज्वरप्राकृतत्वप्राकृतदीपिकाप्राकृतदोषप्राकृतदोषःप्राकृतनामलिङ्गानुशासनप्राकृतपञ्चीकरणप्राकृतपादप्राकृतपिङ्गलप्राकृतप्रकाशप्राकृतप्रकाशभाष्यप्राकृतप्रक्रियावृत्तिप्राकृतप्रदीपिकाप्राकृतप्रबोधप्राकृतप्रलयप्राकृतभाषान्तरविधानप्राकृतभाषाकाव्यप्राकृतभाषिन्प्राकृतमञ्जरीप्राकृतमणिदीपिकाप्राकृतमनोरमाप्राकृतमानुषप्राकृतमित्रप्राकृतरहस्यप्राकृतलङ्केश्वरप्राकृतलक्षणप्राकृतव्याकरणप्राकृतव्याकरणवृत्तिप्राकृतशत्रुप्राकृतशासनप्राकृतसंजीवनीप्राकृतसंस्कारप्राकृतसप्तति
🔁 जिनके अर्थ में "प्राकृत" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें