🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:53:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्राम्य
grāmya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
असभ्य वचन (1.6.20) अश्लील
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्राम्य १ वि॰ [सं॰]
१. गाँव से संबंध रखनेवाला । ग्रामीण ।
२. बेवकूफ ।
३. मूढ़ ।
३. प्राकृत । असली ।
ग्राम्य २ संज्ञा पुं॰
१. एक प्रकार का रतिबध ।
२. काव्य का एक दोष । वह काव्य जिसमें गँवारू शब्दों की अधिकता हो अथवा जिसमें गँवारू विषयों का वर्णन हो, इस दोष से दूषित समझ ा जाता है ।
३. अश्लील शब्द या वाक्य ।
४. मैथुन । स्त्री- प्रसंग ।
५. मिथुन राशि ।
६. गधा, घोड़ा, खच्चर, बैल आदि पशु जो पाले जाते और गाँवों में रहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्राम्य mfn. (Pāṇ. iv, 2, 94) used or produced in a village, TS. v; AitBr. vii, 7, 1; Kauś.
relating to villages, Mn. vii, 120
prepared in a village (as food), ŚBr. ix, xii; Mn. vi, 3
living (in villages i.e.) among men, domesticated, tame (an animal), cultivated (a plant; opposed to वन्य or अरण्य, ‘wild’), RV. x, 90, 8; AV.; VS. &c.
allowed in a village, relating to the sensual pleasures of a village, MBh. xii, 4069; R. iii f.; BhP. iv, vi
rustic, vulgar (speech), Vām. ii, 1, 4
(see -ता and -त्व)
relating to a musical scale, W.
ग्राम्य m. a villager, Yājñ. ii, 166; MBh. xiii; BhP. &c.
a domesticated animal See -मांस
= ˚म-कोल, W.
ग्राम्य n. rustic or homely speech, W.
the Prākṛt and the other dialects of India as contra-distinguished from the Sanskṛt, W.
food prepared in a village, MBh. i, 3637; KātyŚr. xxii, Sch.
sensual pleasure, sexual intercourse, MBh. ii, 2270; BhP. iv
ग्रा—˚म्य (accord. to some also) venereal disease, Kauś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (373,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्राम्य a. [ग्राम-यत्] 1 Relating to or used in a village; Ms. 6. 3; 7. 120. --2 Living in a village, rural, rustic; अल्पव्ययेन सुंदरि ग्राम्यजनो मिष्टमश्नाति Chand. M. 1. --3 Domesticated, tame (as an animal). --4 Cultivated (opp. वन्य ‘growing wild’). --5 Low, vulgar, used only by low people (as a word); चुंबनं देहि मे भार्ये कामचांडालतृप्तये R. G., or कटिस्ते हरते मनः S. D. 574, are instances of ग्राम्य expressions. --6 Indecent, obscene. --7 Relating to sexual pleasures. --8 Relating to a musical scale. --म्यः 1 A tame hog. --2 The first two signs of the zodiac, Aries and Taurus. --म्या The Indigo plant. --म्यं 1 A rustic speech. --2 Food prepared in a village. --3 Sexual intercourse. --4 Acceptance. --Comp. --अश्वः an ass. --कर्मन् n. {1} the occupation of a villager. {2} sexual plea sure. --कुंकुमं safflower. --धर्मः {1} the duty of a villager. {2} sexual intercourse, copulation. {3} the right of a villager (as opp. to that of a ‘recluse’). --पशुः a domestic animal. --बुद्धि a. boorish, clownish, ignorant. --मृगः a dog. --वल्लभा a harlot, prostitute. --सुखं sexual intercourse, [] copulation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0474-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्राम्य त्रि० ग्राम--भवार्थे--वा यत् । १ ग्रामभवे कृषकादौ “अल्पव्ययेन सुन्दरि! ग्राम्यजनो मिष्टमश्नाति” वृ० र० । २ मूढे ३ प्राकृते । ४ मैथुने च “व्यवायो ग्राम्यधर्मश्च” अ- मरः । प्राकृते “ग्राम्यानपश्यत् कपिशं पिपासतः” माघः । मूढे “ग्राम्यभावमपहातुमिच्छवः” माघः । ५ स्वीकारे ६ रतवन्धे ७ भण्डादिवचने अश्लीले हालिकादिप्रसिद्ध- वाक्ये च न० शब्दार्थचि० । ८ काव्यदोषभेदे पु० । स च शब्दगतोऽर्थगतश्च तत्र शब्दगतः सा० द० । [] शब्ददोषविभागे “दुःश्रव्यत्रिविधाश्लीलानुचितार्थाप्रयु- क्तताः । ग्राम्योऽप्रतीतसन्दिग्धनेयार्थनिहतार्थताः” इत्यादिना शब्ददोषान् विभज्य “कटिस्ते हरते मनः” इत्युदाहृतम् “अपुष्टदुष्क्रमग्राम्यव्याहताश्ली- लकष्टताः” इत्यादिनाऽर्थदोषान् विभज्य च “स्वपिहि त्वं समीपे मे स्वपिम्येवाधुना प्रिय!” इत्य- र्थस्य ग्राम्यत्वमुदाहृतम् । “ग्राम्या मिथुनतुलास्त्री चापालिघटा निशासु मेषवृषौ च” ज्यो० उक्तेषु ९ सदा- मिथुनादिराशिषु १० रात्रौ मेषवृषराश्योश्च पु० । ११ पशुभेदे पुंस्त्री० । यथाह पैठीनसिः “ग्राम्यारण्याश्च- तुर्द्दश गौरविरजोऽश्वोऽश्वतरो गर्द्दभो मनुष्यश्चेति सप्त ग्राम्याः पशवः, महिषवानरऋक्षसरीसृपरुरुपृषतमृगाश्चेति सप्तारण्याः” । “अश्वाश्वतरगोस्वरोष्ट्रवस्तोरम्रमेदःपुच्छक प्रभृतयो ग्राम्याः इति सुश्रुतोक्ते १२ पशुभेदे पुंस्त्री० “ग्राम्या वातहराः सर्वे वृंहणाः कफपित्तलाः । मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्द्दनाः” सुश्रु० । १३ ओष- धिभेदे स्त्री । “तिलमाषव्रीहियवाः प्रियङ्गवो गोधू- माश्चेति सप्त ग्राम्या ओषधयः” तैत्ति० । ओषधि शब्दे १५६४ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2773-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्राम्यः, त्रि, (ग्रामे भवः । ग्राम + “ग्रामात् यखञौ ।” ४ । २ । ९४ । इति यः ।) ग्रामोत्- पन्नः । तत्पर्य्यायः । ग्रामेयकः २ ग्रामीणः ३ । इति हेमचन्द्रः । ३ । १६५ ॥ (यथा, मनुः । ११ । १९९ । “श्वशृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च ॥” [] तथा, माघे । १२ । ३८ । “ग्राम्यानपश्यत् कपिशं पिपासतः ॥” मूढः । प्राकृतः । यथा, तत्रैव । १४ । ६४ । “ग्राम्यभावमपहातुमिच्छबा योगमार्गपतितेन चेतसा ॥”) भण्डादिवचनम् । “हालिकशाकटिकप्रधानत्वात् ग्रामे भवं ग्राम्यम् ।” इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । अश्लीलम् २ । इत्यमरः । १ । ६ । १९ ॥ (काव्यस्य दोषविशेषः । स च शंब्दगतः अर्थगतश्च । तत्र शब्दगतो यथा, साहित्यदर्पणे । ७ । ३ । “दुःश्रवत्रिविधाश्लीलानुचितार्थाप्रयुक्तताः । ग्राम्योऽप्रतीतसन्दिग्धनेयार्थनिहतार्थताः ॥” अस्य उदाहरणं यथा तत्रैव । “कटिस्ते हरते मनः । अत्र कटिशब्दो ग्राम्यः ॥” अर्थगतो यथा, तत्रव । ७ । ५ । “अपुष्टदुष्क्रमग्राम्य व्याहताश्लीलकष्टताः ॥” उदाहरणं यथा तत्रैव । “स्वपिहि त्वं समीपे मे स्वपिम्येवाधुना प्रिय ! ॥ अत्रार्थो ग्राम्यः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-384-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्राम्य" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें