🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:34:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवर
avara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जाँघ आदि के आगे और पीछे के भाग (2.8.40) क्रमशः
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवर १ वि॰ [सं॰] पुं
१. अन्य । दूसरा । और ।उ॰—गम दुर्गम गढ़ देहु छुड़ाई । अवरो बात सुनो कछु भाई ।—कबीर (शब्द॰) ।
२. अश्रेष्ठ । अधम । नीच ।
३. पिछला (माग) ।
४. अंतिम (को॰) ।
४. पश्चिमी (को॰)
६. निकटतम । दूसरा [को॰] ।
७. अत्यंत श्रेष्ठ [को॰] ।
अवर २ वि॰ [सं॰ अ + बल] निर्बल । बलहीन ।
अवर ३ संज्ञा पुं॰
१. अतीत काल ।
२. हाथी का पिछला भाग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवर mf(आ)n. (fr. 2. अव), below inferior, RV.; AV.; VS.
low, mean, unimportant of small value, ŚBr.; Up.; Mn. &c.
posterior, hinder, later, last, younger, RV. &c.
nearer, RV.; AV.
western, ŚBr.
preceding (with abl., opposed to पर), ŚBr.; RPrāt.
अवर n. ifc. (f(आ). ) the least, the lowest degree, lowest sum (cf. कार्षापणावर, त्रिरात्रावर, त्र्य्-अवर, दशावर, संवत्सरावर); the hind thigh of an elephant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (102,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवर a. [वृ-बा˚. अप् न. त.] 1 (a) Younger (in years); मासेनावरः = मासावरः Sk. (b) Later; posterior, hinder (in time or space); दक्षो विवस्वानवरः Rām.; पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येष्ठो राज्येऽ भिषिच्यते Rām.; यदवरं कौशांब्याः, यदवरमाग्रहायण्याः P. III. 3. 136-7 Sk.; रामाद्वर्षेणाधोक्षजोऽवरः Bop. --2 Following, succeeding; जरावराः (शब्दाः) Ak.; चतुरोऽवरान् Ms. 3. 23. --3 Below, under, lower, inferior, less; वर्णावरो भ्राता M. 1. --4 Mean, unimportant, worst, lowest (opp. उत्तम); अव्यंग्यमवरं स्मृतं K. P. 1; दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय Bg. 2. 49; श्रद्दधानं शुभां विद्यामाददीतावरादपि Ms. 2. 238. --5 Last (opp. प्रथम); सामान्यमेषां प्रथमावरत्वं Ku. 7. 44. --6 Least; usually as the last member of comp. with numerals; त्र्यवरैः साक्षिभिर्भाव्यः Ms. 8. 60, 3. 187; 11. 81, 12. 110; त्र्यवरा परिषद् ज्ञेया 112; Y. 2. 69. --7 Western. --8 Nearer, next. --9 Most excellent (अत्यंतश्रेष्ठ). --रः 1 A country behind. --2 Time gone. --रा 1 A Direction. --2 N. of Durgā. --रं The hind thigh of an elephant (also ˚रा). --Comp. --अर्धः {1} the least part, the minimum. {2} the last half. {3} the hinder part of the body. --(र्धं) ind. in a certain succession of parts, successively. ˚तः ind. from below. --अर्ध्य a. [अवरार्धे भवः यत्] {1} being on the lower or near side. {2} belonging to the last half. {3} beginning from below. {4} defective (न्यून). --(र्ध्यं) the least or smallest part. --अवर a. lowest, most inferior of all; न हि प्रकृष्टान् प्रेष्यांस्तु प्रेषयंत्यवरावरान् Rām. --उक्त a. named last. --ज a. {1} younger, junior, born afterwards; Śi. 14. 74. {2} of a low birth, inferior. --(जः) {1} a younger brother; R. 11. 54; 14. 11, 36. {2} a Śūdra. --(जा) a younger sister; विदर्भराजावरजा R. 6. 58, 84; 12. 32. --परं ind. one after another. --पुरुषाः (pl.) one's descendants. --वर्ण a. belonging to a low caste or tribe. --(र्णः) {1} a Śūdra, a man of the fourth tribe. {2} the last or fourth tribe; Ms. 3. 241, 9. 248. --वर्णकः, --वर्णजः a Śūdra. --व्रत a. having no vow (हीनव्रत or अधमव्रत). --(तः) [अवरं अत्यंतश्रेष्ठं व्रतमस्य] {1} the Sun. {2} a kind of tree (arka). --शैलः [अवरः पश्चाद्वर्ती शैलः] the western mountain (behind which the sun is supposed to set).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0186-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवर पूजयां कण्ड्वा० प० सक० सेट । अवर्य्यति पूजतयीत्यर्थः ।
अवर त्रि० वृ--षा० अप् न० त० । १ चरमे, २ अधमे, ३ कार्य्ये च । पश्चाद्वर्त्तिनि ५ देशे ६ काले पु० ७ दिशि स्त्री ८ तद्वर्त्तिनि त्रि० । हस्तिजङ्घायाः ९ पश्चाद्देशे न० । “दूरेण ह्यवरं कर्म्मं बुद्धियोगाद्धनञ्जय” गी० अस्य व्यवस्थावाचित्वे सर्व्वनामकार्य्यम् ङसिङ्येस्तु वा । “श्रद्धधानः परां विद्यामाददीतावरादपि” मनुः अवरस्मादिति च । व्यवस्था च देशकृता कालकृता वुद्धिकल्पिता च तत्र देशकृता यदवरं कौशाम्ब्याः । कालकृता यदवरमाग्रहायण्याः । वुद्धिकल्पिता अवरादपीतिमानवे । मासेनावरः मासावरः इत्यादौ समासे विग्रहवाक्ये च न सर्व्वनामकार्य्यं मासा- वराय इत्यादि । च “इषुमात्रावरंस्थण्डिलमुपलिप्य” गृ० सू० । ५ त० । अत्यन्तश्रेष्ठे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवरः, त्रि, (न व्रियते इति वृञ्वरणे + ग्रहवृ- द्रिति अप् ।) चरमः । इति मेदिनी । कनिष्ठः । अश्रेष्ठः । यथा, -- “श्रीर्नेशेन विना शम्भुः पृथग्विश्वेन तत्पुनः । न नाना शम्भुना रामाद्वर्षेणाधोक्षजोऽवरः” ॥ इति मुग्धबोधव्याकरणे वोपदेवः ॥ निकृष्टः । यथा, -- “दूरेण ह्यवरं कर्म्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः” ॥ इति श्रीभगवद्गीतायां २ अध्याये ४९ श्लोकः ॥
अवरं, क्ली, (वृ + अप् ततो नञ्समासः ।) गजा- न्त्यजङ्घादिदेशः । इत्यमरमेदिन्यौ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-127-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें