🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:54:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुर्जात
durjāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुर्जात १ वि॰ [सं॰]
१. जिसका जन्म बुरी रीति से हुआ हो ।
२. जिसका जन्म व्यर्थ हुआ हो ।
३. नीच । कमीना ।
४. अभागा । भाग्यहीन ।
दुर्जात २ संज्ञा पुं॰
१. व्यसन ।
२. असमंजस । कठिनता । संकट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुर्—जात mfn. badly born, ill-starred, miserable, wretched, MBh.; R.
wicked, bad, wrong, false, Rājat. iii, 142
with भर्तृ false lover, paramour, ib. 507
दुर्—जात n. misfortune, calamity, Ragh. xiii, 72
disparity, impropriety, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (485,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्जात न० दुष्टं जातम् प्रा० स० । व्यसने “दुर्जातबन्धुरय- मृक्षहरीश्वरोमे” रघुः । २ असम्यग्जाते त्रि० मेदि० ३ असमञ्जसे त्रि० त्रिका० । “यो न यातयते वैरमल्पस- त्त्वोद्यमः पुमान् । अफलं जन्म तस्याहं मन्ये दुर्जात- जायिनः” भा० व० ३५ अ० “दुष्कुलेयस्तथा मूढो दु- र्जातः शक्र! दृश्यते” भा० शा० ८१३० श्लो०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3637,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्जातं, क्ली, (दुर्दुष्टं यथा तथा जातम् । प्रादि- समासः ।) व्यसनम् । (यथा, रघुः । १३ । ७२ । “दुर्जातबन्धुरयमृक्षहरीश्वरो मे पौलस्त एष समरेषु पुरः प्रहर्त्ता ॥”) असमञ्जसम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ असम्यग्- जाते, त्रि । इति मेदिनी । ते, ११४ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । २२४ । ३३ । “दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-731-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें