🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खल
khala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खल १ वि॰ [सं॰] [भाव॰ खलता]
१. क्रूर । कठोर ।
२. नीच । अधम ।
३. दुर्जन । दुष्ट ।
४. चुगलखोर ।
५. निर्लज्ज । बेहया ।
६. धोखेबाज । फरेबी ।
खल २ संज्ञा पुं॰
१. सूर्य ।
२. तमाल का पेड़ ।
३. धतूरा ।
४. खलिहान ।
५. कोठिला ।
६. धूलिपुंज ।
७. युद्ध । लड़ाई ।
८. तलछट ।
९. पृथ्वी ।
१०. स्थान ।
११. खरल । मुहा॰—खल करना = खल में महीन पीसना । खल होना = पिसना । चूर चूर होना । उ॰—खल भई लोकलाज कुल कानी ।—सूर (शब्द॰) ।
खल ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ खल = खरल]
१. पत्थर का बड़ा टुकड़ा । उ॰—इतै मान यह सूर महा शठ हरिनग बदलि महा खल आनत ।—सूर (शब्द॰) ।
२. सोनारों का किटकिना नाम का ठप्पा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खल m. (n. g. अर्धर्चादि) a threshing-floor, granary, RV. x, 48, 7; AV.; ŚāṅkhŚr. &c.
earth, mould, soil, L.
place, site, L.
खल m. contest, battle, Naigh.; Nir.
sediment or dregs of oil, Pañcat. ii, 53
(= खड) butter-milk boiled with acid vegetables and spices, Suśr. i, vi
a mischievous man, Mṛcch.; Cāṇ.; BhP.; Pañcat. &c.
the sun, L.
Xanthochymus pictorius (तमाल), L.
the thorn-apple, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (338,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खलः, --लं [खल्-अच्] 1 A threshing floor; Ms. 11. 17, 115; Y. 2. 282. --2 Earth, soil. --3 Place, site. --4 A heap of dust. --5 Sediment, dregs, deposit of oil &c. --6 A mill. --7 A contest, battle. --लः 1 A wicked or mischievous person, a villain; (also a.) low, mischievous, base, villainous, inferior, mean; सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मंत्रौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्यते ॥ Chāṇ. 26; विषधरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदंति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ Vās.; cf. Bv. 1. 76, 78, 91, 98. --2 The sun. --3 The thorn-apple. [खलीकृ means (1) ‘to crush’; (2) ‘to hurt or injure’; (3) ‘to ill-treat, scorn’; परोक्षे खलीकृर्तोऽयं द्यूतकारः Mk. 2.] --Comp. --उक्तिः f. abuse, wicked language. --धान्यं a threshing floor. --पूः m. f. a sweeper, cleaner. --मूर्तिः quicksilver. --संसर्गः keeping company with a wicked man.
खलः, --लं [खल्-अच्] 1 A threshing floor; Ms. 11. 17, 115; Y. 2. 282. --2 Earth, soil. --3 Place, site. --4 A heap of dust. --5 Sediment, dregs, deposit of oil &c. --6 A mill. --7 A contest, battle. --लः 1 A wicked or mischievous person, a villain; (also a.) low, mischievous, base, villainous, inferior, mean; सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मंत्रौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्यते ॥ Chāṇ. 26; विषधरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदंति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ Vās.; cf. Bv. 1. 76, 78, 91, 98. --2 The sun. --3 The thorn-apple. [खलीकृ means (1) ‘to crush’; (2) ‘to hurt or injure’; (3) ‘to ill-treat, scorn’; परोक्षे खलीकृर्तोऽयं द्यूतकारः Mk. 2.] --Comp. --उक्तिः f. abuse, wicked language. --धान्यं a threshing floor. --पूः m. f. a sweeper, cleaner. --मूर्तिः quicksilver. --संसर्गः keeping company with a wicked man.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खल चलने स्खलने च भ्वा० पर० अक० सेट् । खलति अखालीत् खलति प्रनिखलति खलः ।
खल पुंन० खल--अच् अर्द्धर्चा० । धान्यमर्द्दनस्थाने हेम० । (खामार) धान्यखलः गोधूमखलः यवखलः । “खलात् क्षेत्रादगाराद्वा यतोवाप्युपलभ्यते” मनुः । खलयज्ञः खलेकपोतः । “खले न पर्षान् प्रतिहन्मि भूरि” ऋ० १०, १८, ७, २ धूलिराशौ च ३ भुवि ४ स्थानमात्रे च । खलश्च साद्यस्क्रेषु यज्ञेषु उत्तरवेदित्वेन विहितो यथा “साद्यस्क्रेषूर्वरा वेदिः “खल उत्तरवेदिः” आश्व० श्रौ० ७, १३, १४, तत्र खलशब्द निर्द्धारणं कातीये यथा “खल उत्तंरवेदिः धान्यखलः प्रत्ययात्” कात्या० श्रौ० २२, ३, ४३, ४४, खल इत्युक्ते धान्यखलः प्रतीयते यतः” कर्कः । “ये वेदिमभितस्तानुत्तरवेदिदेशे मृद्नन्ति” कात्या० श्रौ० ४५, “धान्यखलमभितः सन्निधानात् वेदि- मभितो ये शस्यविशेषास्तानुत्तरवेदिदेशे मृद्गन्ति मर्द्दयन्ते स्तम्बेभ्यो विमोकार्थमनुडुद्भिः परितो गच्छद्भिराक्रा म- यन्तीत्यर्थः कर्कः । इति पूर्वपक्षः “पांशुखलो वा प्रत्य- याविशेषात्” ४७ सू० । वाशब्दः पक्षान्तरे पांशुखलो- [] वोत्तरवेदिर्भवति तत्रापि खलशब्दप्रयोगप्रत्ययौ” कर्कः “पांशुखलो धूलिराशिः प्रत्येतव्यः कुतः खल इत्युक्ते धान्य- खलोऽपि प्रतीयते पांशुखलोऽपि प्रतीयते” सं० व्या० इति सिद्धान्तः । ५ तिलकल्के पु० (खलि) ६ नीचे ७ अधमे ८ दुर्जने त्रि० “सर्पः क्रूरः खलःक्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मन्त्रौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्य्यते” चाणक्यः । “स्वप्राणान् यः परप्राणैः सुपुष्णात्यघृणः खलः” भाग० १, ७, ३७, । ९ इतरे च त्रि० अमरः । खे लीयते ली--ड । १० सूर्य्ये । खं तद्वर्ण्णं लाति ला--क । ११ तमालवृक्षे पु० शब्दच० । १२ प्रस्तरमये औषधमर्द्दनपात्रभेदे वैद्य- कम् । १३ खडे डलयोरैक्यात् । “खलाः सपञ्चमूलाश्च गुल्मिनां भोजने हिताः” सुश्रुतः । खलकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ” सुश्रुतः । खलएव अङ्गु- त्या० स्वार्थे ठक् । खालिक खलशब्दार्थे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2469,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खल, क्षलजार्थे । इति कंविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) क्षलजार्थश्चालचयौ । चालश्चेह स्खलनम् । खलति खलो धर्म्मात् । इति दुर्गा- दासः ॥
खलं, क्ली, (खल् + अच् ।) भूः । स्थानम् । कल्कः । इति मेदिनी । खलाधानम् । इति हेमचन्द्रः ॥ धान्यमाडिवार खामार इति भाषा ॥ (यथा, मनुः । ११ । १७ । “खलात् क्षेत्रादगाराद्बा यतो वाऽप्युपलभ्यते ॥”)
खलः, पुं, (खल् + अच्) सूर्य्यः । इति भूरि- प्रयोगः ॥ तमालवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ धत्तूरवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (प्रवाहिका- रोगे भेषजादिविहितपथ्यविशेषः । यथा, चिकित्सास्थाने नवमेऽध्याये वाभटेनोक्तम् । “कल्को विल्वशलाटूनां तिलकल्कश्च तत्समः । दध्नः सरोऽम्लः सस्नेहः खलो हन्ति प्रवाहिकाम् ॥”)
खलः, त्रि, नीचः । अधमः । इति मेदिनी ॥ क्रूरः । (यथा, मृच्छकटिकायां १ मे अङ्के । “खलस्वभावं भवितव्यतां तथा चकार सर्व्वं किल शूद्रको नृपः ॥”) तत्पर्य्यायः । दुर्जनः २ पिशुनः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । ४७ ॥ दुर्व्विधः ४ विश्वकद्रुः ५ नृशंसः ६ घातुकः ७ क्रूरः ८ पापः ९ । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-278-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खल" आता है (33)
वटर दुष्ट । खल । शठपामर खल । कमीना । पाजीउलूखल ओखलीअसाधु दुष्ट । बुर । खल । दुर्जन । खोटादुर्जन दुष्ट जन । खल । खोटा आदमीअसज्जन बुरा । खल । दुष्ट । अशिष्ट । नीचअसंत बुरा । खल । दुष्टदुवन दुष्ट चित का मनुष्य ।—खल । दुर्जन । बुरा आदमीमूजी कष्ट पहुँचानेवाला । दुष्ट । दुर्जन । खलक्रुरट्टक दुष्ट । खलनष्टात्मा दुष्ट । खलछिद्रात्मा खलस्वभाव । कुटिल । खलअहि साँपलटक लटकने की क्रिया या भाव । नीचे की ओर गिरता सा रहन का भावकितव जुआरीदस्म यज्ञकर्ता । यजमानवंचक धुर्त्त । धोखेबाज । ठगसूची चर । भेदियाहारक हरण करनेवाला । लेनेवालादुष्ट दूषित । दोषग्रस्त । जिसमें दोष हो । जिसमें नुक्स या ऐब होपिशुन एक की बुराई दूसरे से करके भेद डालनेवाला । चुगलखोर । इधर की उधर लगानेवा…विदूषक वह जो अधिक विषयी हो । कामुकदुर्विध दरिद्रशर्शरीक हिंसकद्विजिह्व जिसे दो जीभें होंविश्वकद्रु शिकारी कुत्ताबिट साहित्य में नायक का वह सखा जो सब कलाओं में निपुण होखरल पत्थर की गहरी, गोल और लंबोतरी कूँड़ी जिसमें दस्ते से ओषधियाँ कूटी जाती…कमीन घात, शिकीर या वार के लिये ओटमूसली हल्दी की जाति का एक पौधा । विशेष—इसकी जड़ औषध के काम में आती है और पुष…दुर्मात दुर्बुद्धि । जिसकी समझ ठीक न हो । कम अक्लहरामजादा व्यभिचार से उत्पन्न पुरुष । दोगला । वर्णसंकरदुष्टचारी दुराचारी । बुरा आचरण करनेवाला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें