🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:09:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दस्म
dasma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दस्म १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञकर्ता । यजमान ।
२. अग्नि ।
३. तस्कर । चोर ।
४. खल [को॰] ।
दस्म २ वि॰
१. सौंदर्ययुक्त । सुंदर ।
२. सुंदर ।
२. दर्शनीय । आश्चर्य- जनक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्म mfn. (√ दंस्) accomplishing wonderful deeds, wonderful, extraordinary, RV.
दस्म m. a sacrificer, L.
fire, L.
a thief, rogue (cf. ˚स्यु), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्म a. [दस्-मक्] Ved. 1 Destroying, destructive. --2 Beautiful. --3 Wonderful, extraordinary. --स्मः 1 A sacrificer. --2 A thief, rogue. --3 Fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्म त्रि० दस उपक्षेपे मक् १ उपक्षेपके “पुरूणि दस्मो निरि- णाति व्यजस्रैः ऋ० १ । १४८ । ४ । “दस्म उपक्षपयिता” भा० दस दर्शने कर्मणि मक् । २ दर्शनीये “राजेव दस्म! निष- दोऽधिवर्हिषि” ऋ० १० । ४३ । २ । “हे दस्म! दर्शनीयेन्द्र!” भा० । “दस्मत् कृणोष्यध्वरम्” १ । ७४ । ४ । दस्मत् दसु दंशनदर्शनयोः इषियुधीन्धीत्यादिना मक् । “दस्म- मित्यत्र मकारस्य वर्णव्यत्ययेन तकारः” भा० “एतेनास्य तान्तत्वकल्पनम् प्रामादिकम् । “जुजोषदिन्द्रोदस्म- वर्च्चाः ऋ० १ । १७३ । ४ “दस्मवर्चाः दर्शनीयतेजाः” भा० ३ यजमाने ४ चौरे ५ हुताशने च मेदि० । खार्थे यत् दस्म्य दर्शनीये त्रि० । “द्व्युक्षाय दस्म्यं वचः” ऋ० ८ । २४ । २० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3509,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्मः, पुं, (दस्यति उत्क्षिपति दक्षिणादिक- मिति । दस + “इषियुधीन्धिदसिश्येति ।” उणां । १ । १४४ । इति मक् ।) यजमानः । चौरः । हुताशनः । इति मेदिनी । मे, १५ ॥ खलः । इति शब्दरत्नावली ॥ (त्रि, उपक्षेपकः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४८ । ४ । “पुरूणि दस्मो नि रिणाति जम्भैराद्रोचते वन आ विभावा ॥” [] “दस्म उपक्षपयितायमग्निः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ दर्शनीयः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ७७ । ३ । “तं मेधेषु प्रथमं देवयन्तीर्विश उपब्रुवते दस्म- मारीः ॥” “दस्मं दर्शनीयं तमग्निमारीर्गच्छन्त्यः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें