🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:00:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

दस्म

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

दस्म

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

दस्म

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (√ दंस्) accomplishing wonderful deeds, wonderful, extraordinary, RV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. दस्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दस्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — दस्म (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमादस्मःदस्मौदस्माः
द्वितीयादस्मम्दस्मौदस्मान्
तृतीयादस्मेनदस्माभ्याम्दस्मैः
चतुर्थीदस्मायदस्माभ्याम्दस्मेभ्यः
पञ्चमीदस्मात् / दस्माद्दस्माभ्याम्दस्मेभ्यः
षष्ठीदस्मस्यदस्मयोःदस्मानाम्
सप्तमीदस्मेदस्मयोःदस्मेषु
सम्बोधनहे दस्महे दस्मौहे दस्माः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — दस्म
दस्म
dasma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दस्म १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञकर्ता । यजमान ।
२. अग्नि ।
३. तस्कर । चोर ।
४. खल [को॰] ।
दस्म २ वि॰
१. सौंदर्ययुक्त । सुंदर ।
२. सुंदर ।
२. दर्शनीय । आश्चर्य- जनक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्म mfn. (√ दंस्) accomplishing wonderful deeds, wonderful, extraordinary, RV.
दस्म m. a sacrificer, L.
fire, L.
a thief, rogue (cf. ˚स्यु), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (473,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दस्म a. [दस्-मक्] Ved. 1 Destroying, destructive. --2 Beautiful. --3 Wonderful, extraordinary. --स्मः 1 A sacrificer. --2 A thief, rogue. --3 Fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0560-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्म त्रि० दस उपक्षेपे मक् १ उपक्षेपके “पुरूणि दस्मो निरि- णाति व्यजस्रैः ऋ० १ । १४८ । ४ । “दस्म उपक्षपयिता” भा० दस दर्शने कर्मणि मक् । २ दर्शनीये “राजेव दस्म! निष- दोऽधिवर्हिषि” ऋ० १० । ४३ । २ । “हे दस्म! दर्शनीयेन्द्र!” भा० । “दस्मत् कृणोष्यध्वरम्” १ । ७४ । ४ । दस्मत् दसु दंशनदर्शनयोः इषियुधीन्धीत्यादिना मक् । “दस्म- मित्यत्र मकारस्य वर्णव्यत्ययेन तकारः” भा० “एतेनास्य तान्तत्वकल्पनम् प्रामादिकम् । “जुजोषदिन्द्रोदस्म- वर्च्चाः ऋ० १ । १७३ । ४ “दस्मवर्चाः दर्शनीयतेजाः” भा० ३ यजमाने ४ चौरे ५ हुताशने च मेदि० । खार्थे यत् दस्म्य दर्शनीये त्रि० । “द्व्युक्षाय दस्म्यं वचः” ऋ० ८ । २४ । २० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3509,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दस्मः, पुं, (दस्यति उत्क्षिपति दक्षिणादिक- मिति । दस + “इषियुधीन्धिदसिश्येति ।” उणां । १ । १४४ । इति मक् ।) यजमानः । चौरः । हुताशनः । इति मेदिनी । मे, १५ ॥ खलः । इति शब्दरत्नावली ॥ (त्रि, उपक्षेपकः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४८ । ४ । “पुरूणि दस्मो नि रिणाति जम्भैराद्रोचते वन आ विभावा ॥” [] “दस्म उपक्षपयितायमग्निः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ दर्शनीयः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ७७ । ३ । “तं मेधेषु प्रथमं देवयन्तीर्विश उपब्रुवते दस्म- मारीः ॥” “दस्मं दर्शनीयं तमग्निमारीर्गच्छन्त्यः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-697-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
दस्मदस्म (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दस्म (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

दस्म 📚 ➤ यज्ञकर्ता । यजमान उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (√ दंस्) accomplishing wonderful deeds, wonderful, extraordinary, RV.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
दस्म 📚यज्ञकर्ता । यजमान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें