🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:52:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पिशुन
piśuna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिशुन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक की बुराई दूसरे से करके भेद डालनेवाला । चुगलखोर । इधर की उधर लगानेवाला । दुर्जन । खल । उ॰— इसे पिशुन जान तू, सुन सुभाषिणी है बनी । 'घरो' खगि, किसे धरूँ ? धृति लिए गए हैं धनी ।— साकेत, पृ॰ २५९ ।
२. कुंकुम । केसर ।
३. कपिवक्त्र । नारद ।
४. काक । कौआ ।
५. तगर ।
६. कपास ।
७. एक प्रेत जो गर्भवती स्त्रियों को कष्ट पहुँचाता है (को॰) ।
८. प्रवंचित करना । धोखा देना ।
पिशुन २ वि॰
१. परस्पर भेद डालनेवाला । सूचक ।
२. चुगली करनेवाला । प्रवंचक । धोखेबाज ।
३. क्रूर । निर्भय । निर्दय । नीच । निम्न ।
४. मूर्ख [को॰] । यौ॰— पिशुनवचन, पिशुनवाक्य = चुगली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिशुन mfn. back-biting, slanderous, calumnious, treacherous, malignant, base, wicked
a backbiter, informer, betrayer, RV. &c. &c.
(ifc.) showing, betraying, manifesting, telling of, memorable for, Kālid.; Kathās.; Pur.
पिशुन m. cotton, L.
a crow, L.
N. of Nārada
of a goblin dangerous to pregnant women, MārkP.
of a Brāhman, Hariv.
of a minister of Duṣyanta, Śak.
पिशुन n. informing against, betraying, MBh.
saffron, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (628,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिशुन a. [पिश्-उनच् किच्च; Uṇ. 3. 55] 1 (a) Indicating, manifesting, evincing, displaying, indicative of; शत्रूणामनिशं विनाशपिशुनः Śi. 1. 75; तुल्यानुरागपिशुनं V. 2. 14; R. 1. 53; Amaru. 97. (b) Memorable for, commemorating; क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः Me. 48. --2 Slanderous, back-biting, calumniating; पिशुनजनं खलु बिभ्रति क्षितींद्राः Bv. 1. 74. --3 Betraying, treacherous. --4 Harsh, cruel, unkind. --5 Wicked, malicious, malignant. --6 Low, vile, contemptible. --7 Foolish, stupid. --नः 1 A slanderer, back-biter, tale-bearer, base informer, traitor, calumniator; H. 1. 135, Pt. 1. 304; Ms. 3. 161. --2 Cotton. --3 An epithet of Nārada. --4 A crow. --5 N. of a goblin (said to be dangerous to pregnant women). --नं 1 Betraying. --2 Saffron. --Comp. --वचनं, --वाक्यं slander, detraction, calumny.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0704-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिशुन न० पिश--उनन् किच्च । १ कुङ्कुमे अमरः । २ नारदे ३ काके च पु० ४ सूचके ५ क्रूरे च त्रि० (पिडिङ्) ६ शाकभेदे स्त्री० टाप् मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4339,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिशुनं, क्ली, (पिंशतीति । पिश + “क्षुधिपिशि- मिथः कित् ।” उणां ३ । ५५ । इति उनन् । स च कित् ।) कुङ्कुमम् । इत्यमरः । २ । ६ । १२४ ॥ (पर्य्यायोऽस्य यथा, -- “कुङ्कुमं घुसृणं रक्तं काश्मीरं पीतकं वरम् । सङ्कोचं पिशुनं धीरं वाह्लीकं शोणिताभिधम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
पिशुनः, पुं, (पिश + उनन् । स च कित् ।) कपि- वक्त्रः । नारदः । काकः । इति मेदिनी । ने, ९२ ॥ (अङ्गधृषः पुत्त्रः । यथा, मार्कण्डेये । ५१ । ६५ । “अङ्गधृक् तनयं लेभे पिशुनं नाम नामतः ॥” कौशिकस्य पुत्त्रभेदः । यथा, हरिवंशे । २१ । ५-६ । “वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च । खसृमः पितृवर्त्ती च नामभिः कर्म्मभिस्तथा ॥ कौशिकस्य सुतास्तात ! शिष्या गार्ग्यस्य भारत ! । पितर्य्युपरते सर्व्वे व्रतवन्तस्तदाभवन् ॥”)
पिशुनः, त्रि, (पिश + उनन् । स च कित् ।) अप्रकाशेनानुचितप्रबोधकः । परस्परभेदशीलः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । “द्विजिह्वः सूचकः कर्णेजपः पिशुन इत्यपि । दुर्जनो दुर्व्विधो विश्वकद्रुश्च पिशुनः खलः ॥” इति जटाधरः ॥ * ॥ [] “कर्णेजपः सूचकः स्यादनौचित्यप्रबोधके । परस्परं भेदशीले पिशुनो दुर्जनः खलः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५९ । “अनुग्रहेण न तथा व्यथयति कटुकूजितैर्यथा पिशुनः ॥ रुधिरादानादधिकं दुनोति कर्णे क्वणन् मशकः ॥”) क्रूरः । इति मेदिनी । ने, ९२ ॥ (यथा, मनौ । ३ । १६१ । “भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-153-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिशुन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें