🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:19:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पिशुन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पिशुन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पिशुन

अर्थ: संकेत करने वाला, बतलाने वाला, प्रकट करने वाला, प्रदर्शन करने वाला, परिचायक

संस्कृत: कुङ्कुमम् · पर्याय: कुङ्कुम, काश्मीरजन्मन्, अग्निशिख, वर, बाह्लीक

व्युत्पत्ति: पिश् + उनच्, किच्च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पिशुन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. पिशुन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — पिशुन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापिशुनम्पिशुनेपिशुनानि
द्वितीयापिशुनम्पिशुनेपिशुनानि
तृतीयापिशुनेनपिशुनाभ्याम्पिशुनैः
चतुर्थीपिशुनायपिशुनाभ्याम्पिशुनेभ्यः
पञ्चमीपिशुनात् / पिशुनाद्पिशुनाभ्याम्पिशुनेभ्यः
षष्ठीपिशुनस्यपिशुनयोःपिशुनानाम्
सप्तमीपिशुनेपिशुनयोःपिशुनेषु
सम्बोधनहे पिशुनहे पिशुनेहे पिशुनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पिशुन
पिशुन
piśuna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पिशुन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक की बुराई दूसरे से करके भेद डालनेवाला । चुगलखोर । इधर की उधर लगानेवाला । दुर्जन । खल । उ॰— इसे पिशुन जान तू, सुन सुभाषिणी है बनी । 'घरो' खगि, किसे धरूँ ? धृति लिए गए हैं धनी ।— साकेत, पृ॰ २५९ ।
२. कुंकुम । केसर ।
३. कपिवक्त्र । नारद ।
४. काक । कौआ ।
५. तगर ।
६. कपास ।
७. एक प्रेत जो गर्भवती स्त्रियों को कष्ट पहुँचाता है (को॰) ।
८. प्रवंचित करना । धोखा देना ।
पिशुन २ वि॰
१. परस्पर भेद डालनेवाला । सूचक ।
२. चुगली करनेवाला । प्रवंचक । धोखेबाज ।
३. क्रूर । निर्भय । निर्दय । नीच । निम्न ।
४. मूर्ख [को॰] । यौ॰— पिशुनवचन, पिशुनवाक्य = चुगली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिशुन mfn. back-biting, slanderous, calumnious, treacherous, malignant, base, wicked
a backbiter, informer, betrayer, RV. &c. &c.
(ifc.) showing, betraying, manifesting, telling of, memorable for, Kālid.; Kathās.; Pur.
पिशुन m. cotton, L.
a crow, L.
N. of Nārada
of a goblin dangerous to pregnant women, MārkP.
of a Brāhman, Hariv.
of a minister of Duṣyanta, Śak.
पिशुन n. informing against, betraying, MBh.
saffron, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (628,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पिशुन a. [पिश्-उनच् किच्च; Uṇ. 3. 55] 1 (a) Indicating, manifesting, evincing, displaying, indicative of; शत्रूणामनिशं विनाशपिशुनः Śi. 1. 75; तुल्यानुरागपिशुनं V. 2. 14; R. 1. 53; Amaru. 97. (b) Memorable for, commemorating; क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः Me. 48. --2 Slanderous, back-biting, calumniating; पिशुनजनं खलु बिभ्रति क्षितींद्राः Bv. 1. 74. --3 Betraying, treacherous. --4 Harsh, cruel, unkind. --5 Wicked, malicious, malignant. --6 Low, vile, contemptible. --7 Foolish, stupid. --नः 1 A slanderer, back-biter, tale-bearer, base informer, traitor, calumniator; H. 1. 135, Pt. 1. 304; Ms. 3. 161. --2 Cotton. --3 An epithet of Nārada. --4 A crow. --5 N. of a goblin (said to be dangerous to pregnant women). --नं 1 Betraying. --2 Saffron. --Comp. --वचनं, --वाक्यं slander, detraction, calumny.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0704-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिशुन न० पिश--उनन् किच्च । १ कुङ्कुमे अमरः । २ नारदे ३ काके च पु० ४ सूचके ५ क्रूरे च त्रि० (पिडिङ्) ६ शाकभेदे स्त्री० टाप् मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4339,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पिशुनं, क्ली, (पिंशतीति । पिश + “क्षुधिपिशि- मिथः कित् ।” उणां ३ । ५५ । इति उनन् । स च कित् ।) कुङ्कुमम् । इत्यमरः । २ । ६ । १२४ ॥ (पर्य्यायोऽस्य यथा, -- “कुङ्कुमं घुसृणं रक्तं काश्मीरं पीतकं वरम् । सङ्कोचं पिशुनं धीरं वाह्लीकं शोणिताभिधम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
पिशुनः, पुं, (पिश + उनन् । स च कित् ।) कपि- वक्त्रः । नारदः । काकः । इति मेदिनी । ने, ९२ ॥ (अङ्गधृषः पुत्त्रः । यथा, मार्कण्डेये । ५१ । ६५ । “अङ्गधृक् तनयं लेभे पिशुनं नाम नामतः ॥” कौशिकस्य पुत्त्रभेदः । यथा, हरिवंशे । २१ । ५-६ । “वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च । खसृमः पितृवर्त्ती च नामभिः कर्म्मभिस्तथा ॥ कौशिकस्य सुतास्तात ! शिष्या गार्ग्यस्य भारत ! । पितर्य्युपरते सर्व्वे व्रतवन्तस्तदाभवन् ॥”)
पिशुनः, त्रि, (पिश + उनन् । स च कित् ।) अप्रकाशेनानुचितप्रबोधकः । परस्परभेदशीलः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । “द्विजिह्वः सूचकः कर्णेजपः पिशुन इत्यपि । दुर्जनो दुर्व्विधो विश्वकद्रुश्च पिशुनः खलः ॥” इति जटाधरः ॥ * ॥ [] “कर्णेजपः सूचकः स्यादनौचित्यप्रबोधके । परस्परं भेदशीले पिशुनो दुर्जनः खलः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५९ । “अनुग्रहेण न तथा व्यथयति कटुकूजितैर्यथा पिशुनः ॥ रुधिरादानादधिकं दुनोति कर्णे क्वणन् मशकः ॥”) क्रूरः । इति मेदिनी । ने, ९२ ॥ (यथा, मनौ । ३ । १६१ । “भ्रामरी गण्डमाली च श्वित्र्यथो पिशुनस्तथा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-153-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पिशुन" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पिशुनपिशुन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: पिशुन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पिशुन 📚 ➤ संकेत करने वाला, बतलाने वाला, प्रकट करने वाला, प्रदर्शन करने वाला, परिचायक
संस्कृत: कुङ्कुमम् · पर्याय: कुङ्कुम, काश्मीरजन्मन्, अग्निशिख, वर, बाह्लीक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पिशुन 📚एक की बुराई दूसरे से करके भेद डालनेवाला । चुगलखोर । इधर की उधर लगानेवा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पिशुन
दुष्ट (३.१.४७) — दुर्जन, खल
केसर के नाम (२.६.१२५) — कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, बाह्लीक, पीतन, रक्त, संकोच

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें