🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:49:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अहि
ahi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अहि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साँप ।
२. राहु ।
३. वृत्रासुर ।
४. खल । वंचक ।
५. आश्लेष, नक्षत्र ।
६. पृथिवी ।
७. सूर्य ।
८. पथिक ।
९. सीसा ।
१०. मात्रिक गण में ठगण अर्थात् छह मात्राओं के समूह का छठा भेद जिसमें से लघु गुरु गुरु लघु ।' /?/ ।' मात्राएँ होती हैं; जैसे— दयासिंधु ।
११. इक्कीस अक्षरों के वृत्त का एक भेद जिसमें पहले छह भगण और अंत में मगण होता है; जैसे— भोर समय हरि गेंद जो खेलत संग सखा यमुना तीर । गेंद गिरो यमुना दह में झटि कूदि परे धरि के धीरा । ग्वाल पुकार करी तब नंद यशोमति रोवति ही धाए । दाऊ रहे समुझाया इतै अहि नाभि उतै दह में आए ।— (शब्द॰) ।
१२. नाभि [को॰] ।
१३. बादल [को॰] ।
१४. जल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अहि m. (√ अंह्), a snake, RV. &c.
the serpent of the sky, the demon Vṛtra, RV.
(see also अहिर्बुध्न्यस् below)
a cloud, Naigh.
water, ib.
the sun, L.
a N. of Rāhu, L.
a traveller, L.
the navel, L.
lead, L.
(in arithm.) the number eight
N. of a Ṛṣi (with the patron. औशनस) and of another (with the patron. पैद्व).
अहि [Zd. aži; Lat. angui-s; Gk. ἔχι-ς, ἔχιδνα, ἔγχελυς, and ὄϕις; Lith. ungury-s; Russ. ûgorj; Armen. ôz; Germ. unc.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (125,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अहि a. Killing; pervaded, pervading. --हिः [आहंति, आ-हन-इण स च डित् आङो थस्वश्च Uṇ. 4. 137] 1 A serpent, snake; अहयः सविषाः सर्वे [] निर्विषा डुंडुमाः स्मृताः Ks. 14. 84. --2 The sun. --3 The planet Rāhu. --4 A traveller. --5 The demon Vṛtra. --6 A wicked man. --7 A cheat, rogue. --8 The Aśleṣā Nakṣatra. --9 Water. --10 Earth. --11 A milch cow. --12 Lead. --13 The navel. --14 A cloud. --ही (du.) Heaven and earth. [cf., L. anguis, Gr. ehis]. --Comp. --अर्षु a. gliding away like a snake, not facing the enemy. --कांतः air, wind. --कोषः the slough of a snake. --क्षत्रः, --क्षेत्रः N. of a country in the east. --गोप a. Ved. guarded by a serpent. --घ्नं the slaying of the serpent or demon Vṛtra. --घ्नी m. killing snakes. --छत्रः {1} N. of a country, conquered by Arjuna and given to Droṇa. {2} a kind of vegetable poison. --(त्रा) {1} sugar. {2} the plant मेषशृंगी. {3} N. of the city अहिच्छत्र. --छत्रकं a mushroom. --जित् m. {1} N. of Kṛṣṇa (the slayer of the serpent Kāliya). {2} N. of Indra. --जिह्वा N. of a plant (नागजिह्वालता). --तुंडिकः [अहेस्तुंडं मुखं तेन दीव्यति ठन्, ठञ् वा] a snake-catcher, conjurer, juggler. --द्विष्, --द्रुह्, --मार, --रिपु, --विद्विष् m. {1} N. of Garuḍa. {2} an ichneumon. {3} a peacock. {4} Indra. {5} Kṛṣṇa; Ki. 4. 27; Śi. 1. 41. --नकुलं snakes and ichneumons. --नकुलिका [अहिनकुलयोर्वैरम् वुन् P. II. 4. 9] the natural antipathy between a serpent and an ichneumon. --नामभृत् m. N. of Baladeva. --निर्मोकः, --निव्लयनी the slough of a snake. --पताकः a kind of snake (not venomous). --पतिः {1} ‘the lord of snakes’, Vāsuki. {2} any large serpent. --पुत्रकः a kind of boat (serpent-shaped). --पूतनं, --ना a kind of disease. --फेनः --नं ‘the saliva or venom of a snake’, opium. --बु (वु) ध्नः, --व्रध्नः, अहिर्बुध्नः --ध्न्यः {1} one of the Rudras. {2} Śiva. {3} Uttarābhādrapadā Nakṣatra. {4} a name of a Muhūrta. ˚देवता the twenty-sixth lunar mansion. --भयं {1} the fear of a lurking snake. {2} apprehension of treachery, danger arising from one's own allies; ˚दा [अहिं भयं द्यति खंडयति दो क] N. of the plant भूम्यामलकी. --भानु a. Ved. {1} shining like serpents. {2} causing the motion of the sun (सूर्यगतिहेतु) as the wind; an epithet of the Maruts. --भुज् m. {1} N. of Garuḍa. {2} a peacock. {3} [] ichneumon. {4} N. of a plant. --भृत् m. Śiva. --मन्यु a. {1} having destructive anger or with unimpaired knowledge. {2} enraged like serpents; epithet of the Maruts. --(न्युः) the anger of a serpent. --मर्दनी N. of a plant (गंधनाकुली). --माय a. having multiform or versatile forms like a snake, showing a variety of colour and shape, such as Vṛtra. --मारकः, --मेदकः {1} N. of a plant (अरिमेद). {2} = ˚द्विष् q. v. --लता {1} the betel-nut plant. {2} N. of a plant (गंधनाकुली.) --शुष्म a. having all-pervading strength; ˚सत्वन् Ved. one whose men hiss like serpents. --सक्थ a. having a long thigh like a serpent. --(क्थः) N. of a country. --हत्यं Ved. the slaying of the serpent or demon Vṛtra. --हन् a. killing serpents or Vṛtra, Garuḍa, Indra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0218-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अहि पु० आहन्ति आ + हन + डिन् टिलोपः आङो ह्रस्वश्च । १ सर्पे, लोकप्रसिद्धसर्पभेदादि सुश्रुते दर्शितम् । “अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्जधा तु सा” । “दर्व्वी- करा मण्डलिनो राजिमन्तस्तयैव च । निर्व्विषा वैक- रञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः ॥ दर्व्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः । तेषु दर्व्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट्चपन्नगाः । द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश । निर्व्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा । वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रामण्डलिराजिलाः । पदाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा । ते दशन्ति महाक्रोधास्तद्धि त्रिविधमुच्यते । सर्पितं रदितं वापि तृतीयमथ निर्व्वि- षम् । सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः । पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि च ॥ निमग्नान्य- ल्परक्तानि यान्युद्धृत्य करोति हि । चञ्चुमालकयुक्तानि वैकृत्यकरणानि च । सङ्क्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत् सर्पितं भिषक् । राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताः सितास्तथा । विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषञ्च तत् । अशोफमल्पदुष्टासृक् प्रकृतिस्थस्य देहिनः । पदं पदानि वा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः । सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हिभ- येन कुपितोऽनिलः । कस्यचिद् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभि- हतन्तु तत् । व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणि तु । तथातिवृद्धबालातिदष्टमल्पविषं स्मृतम् । सुपर्ण- देवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते ॥ विषघ्नौषधियुक्ते च देशे न क्रमते विषम् । रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कु- शधारिणः ॥ ज्ञेयादर्व्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्र- गामिनः । मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः ॥ ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनार्कसमप्रभाः । स्निग्धा विविधवर्णामिस्तिय्युगूर्द्ध्वन्तु राजिभिः ॥ चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः । मुक्तारूप्यप्रभा ये च कपिला ये च पन्नगाः ॥ सुगन्धिनः सवर्णा- भास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः । क्षत्रियाः स्निग्ध- वर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः ॥ सूर्य्यचन्द्राकृति च्छत्नं लक्ष्म तेषां तथाम्बुजम् । कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहिता वर्णतस्तथा । धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाः स्मृताः ॥ महिषद्वीपिवर्ण्णाभास्तथैव परुषत्वचः । भिन्न- [] वर्णाश्च ये केचिच्छूद्रास्ते परिकीर्त्तिताः ॥ कोपयन्त्यनिलं जन्तोः फणिनः सर्व्व एव तु । पित्तं मण्डलिनश्चापि कफञ्चानेकराजयः ॥ अपत्यसमवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम् । ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्योर्विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ रजन्याः पश्चिमे यामे सर्पाश्चित्राश्चरन्ति हि । शेषेषूक्ता मण्ड- लिनो दिवा दर्व्वीकराः स्मृताः ॥ दर्व्वीकरास्तु तरुणा वृद्धा मण्डलिनस्तथा । राजिमन्तो वयोमध्ये जायन्ते मृत्युहेतवः ॥ नकुलाकुलिता बाला वारिविप्रहताः कृशाः । वृद्धा मुक्तत्वचो भीताः सर्पास्त्वल्पविषाः स्मृताः । तत्र दर्व्वीकराः । कृष्णसर्पो हाहाकृष्णः कृष्णोदरः श्वेत- कपोतो महाकपोतो वलाहको महासर्पः शङ्खपालो लोहिताक्षो गवेधुकः परिसर्पः खण्डफणः ककुद- पद्मो महापद्मो दर्भपुष्पो दधिमुखः पुण्डरीको भ्रुकुटी- मुखो विष्किरः पुष्पाभिकीर्णो गिरिसर्प ऋजुसर्पः श्वेतो- दरो महाशिरा अलगर्द्दो आशीविष इति ॥ मण्ड- लिनस्तु । आदर्शमण्डलः श्वेतमण्डलो रक्तमण्डलश्चि- त्रमण्डलः पृषतो रोध्रपुष्पो मिलिन्दको गोनसो वृद्ध- गोनसः पनसो महापनसो वेणुपत्रकः शिशुको मदनः पालिंहिरः पिङ्गलस्तन्तुकः पुष्पपाण्डुः षडगोऽग्निकी बभ्नुः कषायः कलुषः पारावतो हस्ताभरणश्चित्रक एणी- पद इति ॥ राजिमन्तस्तु । पुण्डरीको राजिचित्रो- ऽङ्गुलराजिर्विन्दुराजिः कर्दमकस्तृणशोषकः सर्षपकः श्वेतहनुर्दर्भपु
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अहिः, पुं, (आहन्तीति । आ + हन् + इण् । हन हिंसागत्योः । आङि श्रिहनिभ्यां ह्रस्वश्चेति इण् । स च डित् । डित्वात् टिलोपः । आङो ह्रस्वश्च ।) वृत्रासुरः । सर्पः । इत्यमरः । सूर्य्यः । पथिकः । राहुः । इत्यनेकार्थध्वनिमञ्जरी ॥ (सीसकं । राहुः । वप्रः । अश्लेषानक्षत्रं । खलः । “विष- धरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदन्ति विद्वांसः । यदहिर्नकुलद्वेषी स्वकुलद्वेषी पुनः पिशुनः” । इति वासवदत्तायाः प्रस्तावनाश्लोकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-159-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें