🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:20:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अहिंसा
ahiṃsā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अहिंसा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. साधारण धर्मों में से एक । किसी को दुःख न देना ।
२. योगशास्त्रानुसार पाँच प्रकार के यमों में पहला । मन, वाणी और कर्म से किसी प्रकार किसी काल
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-हिंसा f. not injuring anything, harmlessness (one of the cardinal virtues of most Hindū sects, but particularly of the Buddhists and Jains; also personified as the wife of Dharma, VāmP.), ChUp.; Nir.; Mn. &c.
security, safeness, ŚBr.; AitBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (125,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अहिंसा 1 Harmlessness, abstaining from killing or giving pain to others in thought, word, or deed; as अहिंसा परमो धर्भः; Bg. 10. 5; Ms. 10. 63, 5. 44, 6. 75. --2 Security.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0219-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अहिंसा स्त्री हिन्म--अङ् न० त० । १ वाङ्ममनःकायैः परपीडाभावे, २ प्राणिपीडानिवृत्तौ, ३ अशास्त्रीयप्राणि- पीडनाभावे च “अहिंसापरमो धर्म्म” इति स्मृतिः । “या वेद विहिता हिंसा नियतास्मिंश्चराचरे । अहिंसामेव तां विद्यात् वेदाद्धर्म्मोहि निर्बभौ” मनुना वैधहिंसायां दोषाभावौक्तः एतच्च मीमांसकादिनये सांख्यनये तु [] शास्त्रीयहिंसायामपि दोषः यथोक्तं सां० का० । “दृष्टवदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः” । अवि- शुद्धिर्हिंसादोषसंसर्गः यथा च वैधहिंसायां दोषसंसर्गस्तथो- क्तमशुद्धिशब्दे ४७६ पृष्ठे । एतस्याश्च भावरूपत्वं गीता- यामुक्तम् “बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । अहिंसा समता तुष्टिः” इत्युपक्रम्य “भवन्ति भावा भूतानां मत्त- एव पृथग्विधाः” । इयञ्च साधारणधर्म्मः । “अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः एतत् सामासिकं धर्मं चातुर्वण्येऽब्रवीन्मनुः” इति मनूक्तेः “क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियसंयमः । अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं दया, आर्जवं ह्रीरलोभश्च देवब्राह्मणपूजनम् । अन- भ्यसूया च तथा धर्म्मः सामान्य उच्यते “विष्णूक्तेः “अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं शमोदया क्षान्तिः सर्वेषां धर्म्मसाधनमिति” याज्ञ० उक्तेश्च “सर्वेषां पुरुषाणां ब्राह्मणाद्याचण्डालान्तं धर्म्मसाधनमिति” “साधारणधर्मश्चाहिंसादिः” “न हिंस्यात् सर्वाभूतानोति” श्रुत्युक्तः आचाण्डान्तं साधारणधर्मः” मिता० । इयञ्च “अ- हिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्य्यापरिग्रहा यमाः” पात० उक्तो यम भेदः, “अहिंसा नाम मनोवाक्कायैः सर्वदा सर्वभूतानाम- पीडनं सा परमः शुद्धोधर्मः “अहिंसा परमोघर्म” इत्युक्तेः अन्ये सत्यादय एतस्या एव शुद्ध्यर्थाः तथा चोक्तं “स खल्वयं ब्राह्मणो यथा यथा तानि व्रतानि समादित्सति तथा तथा प्रमादकृतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्त्तमानस्तामेवावदा- तरूपामहिंसां करोतीति” वृत्तिः । तस्याश्च कथंकर्त्तव्यता तदपि “वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम्” पात० सू० दर्शितम् “एतेषां यमनियमानां वितर्कैर्हिंसादिसं- कल्पैः हनिष्याम्येनमसत्यं वदिष्यामि परस्वमादास्ये इत्या- दिभिः बाधने प्राप्ते सति यमपरो ब्राह्मणः प्रतिपक्षभाव नं कुर्य्यात् घोरेषु संसाराङ्गारेषु पापच्यमानेन येन मया शरणमुपगतः सर्वभूताभयप्रदानेन यमादिधर्म्मः स खल्वहं त्यक्त्वा हिंसादीन् पुनस्तानाददानस्तुल्यः शुना । यथा श्वा वान्ताशी तथा त्यक्तस्य पुनरादाने इति वितर्क प्रतिपक्षान् भावयेदित्यर्थः” वृत्तिः । वितर्काणां स्वरूप- प्रकारकारणावान्तरभेदफलानि पञ्चभिः पदैः क्रमेण वदन् प्रतिपक्षभावनं स्फुटयति । “वितर्काः कृतकारितानु- मोदिता लोभक्रोधमोहपूर्व्वका मृदुमध्यातिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम्” पात० सू० । “वितर्क्यन्त इति वितर्काहिंसादयः इति स्वरूपोक्तिः । तत्र- [] हिंसा त्रिप्रकारा स्वयंकृता, कुर्विति कारिता, साधुसाध्वि त्यनुमोदिता चेति तत्रेकैका पुनस्त्रिविघा भवति कारणभे- दात् मांसादिलोभेन, अपकृतमनेनेति क्रोधेन, धर्मो भविष्य- तीति मोहेन च । एवं नवविधा जाता हिंसा । लोभक्रोधमोहा अपि प्रत्येकं त्रिविधा भवन्ति मृदुमध्यातिमात्रत्वेन । तत्पू- र्व्वकाहिंसादयोऽपि मृदवोमध्या अतिमात्राश्च भवन्ति । तथा कृतकारितानुमोदिताश्च प्रत्येकं नवधा भवन्तीति हिं- सायाः सप्तविंशतिर्भेदा भवन्ति । मृदुमध्यातिमात्रा अपि प्रत्येकं त्रिधा भवन्ति मृदुमृदुर्मध्यमृदुस्तीव्रमृदुःमृदु- मध्योमध्यमध्यस्तीव्रमध्यः मृदुतीव्रोमध्यतीव्रस्तीव्रतीव्रश्चेति एवं लोभो नवविधः एवं क्रोधमोहाविति तत्पूर्व्वकृता- हिंसा सप्तविंशतिभे
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अहिंसा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें