🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सर्प
sarpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सर्प संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ सर्पिणी]
१. रेंगना ।
२. साँप । यौ॰—सर्प्रकंकलिका= दे॰ सर्पकंकाली । सर्प कोटर = साँप का बिल । सर्पदंश = साँप का काटना । सर्पदष्ट = (१) वह जिसे साँप ने काटा हो । सर्प द्वारा दष्ट । (२) साँप का काटना । सर्पधारक = सँपेरा । सर्पनामा = दे॰ सर्पकंकाली । सर्पनिर्मीचन =केचुल । सर्पफण, सर्पफणा = साँप का फन । सर्पबलि = साँपों को दी जानेवाली बलि या उपहार । सर्पभृता = पृथ्वी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर्प mf(ई)n. creeping, crawling, stealing along, Gaut. (cf. पीठ-, वृक्ष-स्˚)
सर्प m. (ifc. f(आ). ) a snake, serpent, serpent-demon (cf. नाग; सर्पाणाम् अयनम्, ‘a partic. annual festival’), tortuous motion, RV. &c. &c.
सर्प m. a partic. constellation (when only the three unfavourable planets are situated in the three Kendras), VarBṛS.
Mesua Roxburghii, L.
N. of one of the 11 Rudras, MBh. of a Rākṣasa, VP.
(pl.) N. of a partic. tribe of Mlecchas (formerly Kṣatriyas and described as wearing beards), Hariv.
सर्प n. = सप-सामन्, q.v.
सर्प [cf. Gk. ἑρπετόν Lat. serpens; see also under √ स्रिप्.]
सर्प &c. See p. 1184, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1184,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सर्पः 1 [सृप्-घञ्] Serpentine or winding motion, gliding. --2 Flowing, going. --3 A snake, serpent. --4 N. of a tree (नागकेशर). --5 The Āśleṣā constellation. --6 N. of a tribe of Mlecchas or barbarians. --Comp. --अरातिः --अरिः {1} an ichneumon. {2} a peacock. {3} an epithet of Garuḍa. --अशनः a peacock. --आवासं, --इष्टं the sandal tree. --ईश्वरः N. of Vāsuki. --छत्रं a mushroom. --तृणः an ichneumon. --दंष्ट्रा a snake's fang. --धारकः a snakecharmer. --फणिजः the gem found in a snake's head, the snake-gem. --भुज् m. {1} a peacock. {2} a crane. {3} a large snake. --मणिः a snake-gem. --राजः N. of Vāsuki. --विद् m. a conjuror, snake-charmer. --सत्रं a sacrifice for the destruction of serpents (performed by king Janamejaya). --सत्रिन् m. N. of king Janamejaya; see जनमेजय. --हन् m. {1} an ichneumon. {2} N. of Garuḍa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सर्प" आता है (60)
नाग सर्प । साँप । मुहा॰— नाग खेलना = ऐसा कार्य करना जिसमें प्राण का भय हो …शयथ साँप । सर्प । अजगरसृदर सर्प । साँपअकर्ण सर्प । साँपपन्नग सर्प । साँपदंदशूक सर्पबिलेशय सर्पलेलिहान सर्प । साँपकंचुकालु सर्प । साँपविषधर सर्प । साँपशयानक सर्प । साँप । अजगरदीर्घरसन सर्प । साँपश्रुतिकट सर्प । साँपश्वसनाशन वायु भक्षण करनेवाला, सर्प । साँपस्थूलास्य साँप । सर्पदीर्घपृष्ठ सर्प । साँपश्वसनोत्सुक साँप । सर्पस्थिरदंष्ट्र साँप । सर्प । भुजंगदृन्फू सर्प । साँपपवनाशन सर्प । भुजंगफणभृत् सर्प । साँपबिलंगम सर्प । साँपलतारसन लताजिह्व । सर्पपुलिरिक सर्प । साँपवज्रांग सर्प । साँपपातालनिलय दैत्य । सर्पउरोगम सर्प । साँपमणिधर सर्प । साँपवाताश सर्पहरहार शिव का हार, सर्पकद्रुज सर्प । नाग । साँपफणवान् सर्पभेकभुक् सर्प । साँपविषहेति सर्पविलेवासी विलेशय । सर्पचक्षुष्कर्ण साँप । सर्पफनीक पु संज्ञा पुं॰ फनिक । सर्पशय शय्यारेफ रकार का वह रूप जो अन्य अक्षर के पहले जाने पर उसके मस्तक पर रहता है । ज…शेव अभ्युदय । उन्नति । वृद्धिहीर हीरा नामक रत्नसुरा मद्य । मदिरा । वारुणी । शराब । दारु । विशेष— दे॰ 'मदिरा'त्सरु तलवार का मूठलांगली श्री बलराम जी । नारि- यलसरीसृप रेंगनेवाला जंतु । जैसे, — साँप, कनखजूरा आदिप्रचलाक शराघात । वाण का प्रहारफुल्लरीक जिला । शहर । भूमिभागपितृ दे॰ 'पिता'जलरंड आवर्त । भँवरआशीविष वह जिसके दाँतों में विष हो (को॰)निशाचर राक्षसव्यालक दुष्ट या पाजी हाथीअजीगर्त एक ऋषि जो शुनःशेप के पिता थेवक्रांग जिसका अंग टेढ़ा होदीर्घजिह्व जिसकी लंबी जीभ होवायुभक्ष वायुभक्ष्य संज्ञा पुं॰दृग्भू वज्रविलासी सुख- भोग में अनुरक्त पुरुष । कामीविलेशय बिल या दरार में रहनेवाले जीव । जैसे, साँप, बिच्छू, गोह आदिप्रवलाकी मोर । मयूर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें