🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:39:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शय
śaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शय १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शय्या ।
२. सर्प । साँप ।
३. निद्रा । नींद । उ॰—दृगों में ज्योति है, शय है, हृदय में स्पंद है, भय है ।— अर्चना, पृ॰ १०७ ।
४. पण ।
५. हाथ ।
६. लंबाई की एक माप (को॰) ।
७. बद्दुआ । शाप (को॰) ।
८. भर्त्सना (को॰) ।
शय २ वि॰ लेटनेवाला । सोनेवाला (विशेषतः समास में, जैसे दिवा- शय, उत्तानशय) ।
शय ३ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰, फ़ाशै]
१. वस्तु । पदार्थ । चीज ।
२. भूत । प्रेत । आसेब । जैसे,—इस मकान में कोई शय है ।
शय ४ संज्ञा स्त्री॰ [फ़ा॰ शह]दे॰ शह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शय mf(आ)n. (fr. √ 1. शी) lying, sleeping, resting, abiding (ifc. after adv. or subst. in loc. case or sense; see अधः-श्˚, कुशे-श्, गिरि-श्˚ &c.)
शय m. sleep, sleeping, Dhātup. xxiv, 60 (cf. दिवा-श्˚)
a bed, couch (see वीर-श्˚)
a snake (accord. to some, the boa constrictor), L.
a lizard, chameleon, L.
the hand (= हस्त, also as a measure of length), VarBṛS.; Naiṣ.; KātyŚr., Sch.
= पण, L.
abuse, imprecation, L. (prob. w.r. for शप)
pl. N. of a people, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शय a. (या, --यी f.) [शी-अच्] Lying down, sleeping (usually at the end of comp.); रात्रिजागरपरो दिवाशयः R. 19. 34; so उत्तानशय, पार्श्वशय, वृक्षेशय, बिलेशय &c. --यः 1 Sleep. --2 A bed, couch. --3 A hand. --4 A snake, especially the boa. --5 Abuse, imprecation, curse. --6 A stake.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शय पु० शी--अच् । १ हस्ते अमरः । २ सर्पे ३ शय्यायां मेदि० ४ निद्रायां ५ पणे च विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5084,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शयः, पुं, (शेते सर्व्वमस्मिन्निति प्रायो वस्तुनः करा- धीनत्वात् । शी + पुंसीति घः ।) हस्तः । इत्य- मरः ॥ शय्या । सर्पः । इति मेदिनी ॥ निद्रा । पणः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-024-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें