🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:29:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भुजंग
bhujaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भुजंग संज्ञा पुं॰ [सं॰ भुजङ्ग]
१. साँप ।
२. स्त्री का यार । जार ।
३. राजा का एक पार्श्ववर्ती अनुचर । विदूषक ।
४. सीसा नामक धातु ।
५. पति । खाविंद (को॰) ।
६. आश्लेषा नक्षत्र (को॰) ।
७. आठ की संख्या (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुज-ं-ग and -ं-गम, see भुजंग and भुजंगम.
भुजंग m. (fr. भुजम् ind. p. of √ भुज् + ग) a serpent, snake, serpent-demon, Kāv.; Suśr.
N. of the number eight, Sūryas.
the paramour of a prostitute, Kāvyād.; Sāh.
the dissolute friend of a prince, Kāvyād.
any constant companion of a prince, Hcar.
a lover (see पृथिवी-भ्˚), the keeper of a prostitute, L.
a species of Daṇḍaka metre, VarBṛS., Sch.
N. of a man, Rājat.
भुजंग n. (prob.) tin or lead, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (759,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भुजंगः [भुजः सन् गच्छति गम्-खच् मुम् डिच्च] 1 A serpent, snake; भुजगंमपि कोपिनं शिरसि पुष्पवद्धारयेत् Bh. 2. 4. --2 A paramour, gallant; अभूमिरेषा भुजंगभंगिभाषितानां K. 196. --3 A husband or lord in general. --4 A catamite. --5 The dissolute friend of a king. --6 The constellation आश्लेषा. --7 The number ‘eight’. --Comp. --इंद्रः an epithet of Śeṣa, the lord of snakes. --ईशः an epithet of {1} Vāsuki. {2} of Śeṣa. {3} of Patanjali. {4} of the sage Piṅgala. --कन्या a young female snake. --भं the asterism आश्लेष. --भुज् m. {1} an epithet of {1} Garuḍa. {2} a peacock. --लता betel-pepper (तांबूली). --हन् m. an epithet of Garuḍa; see भुजगांतक &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0819-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुजङ्ग पुंस्त्री० भुजः सन् गच्छति गम--खच् मुम् डिच्च । १ सर्गे स्त्रियां ङीष् २ जारे च पु० अमरः । ३ अश्लेषानक्षत्रे पु० ज्या० त०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4675,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भुजङ्गः, पुं, (भुजं वक्रं गच्छतीति । गम + खच् । “खच्च डिद्वाच्य” इति वार्त्तिं डित्त्वपक्षे टिलोपः ।) सर्पः । (यथा, रघुः । ९ । ७९ । “आक्रान्तपूर्व्वमिव मुक्तविषं भुजङ्गं प्रोवाच कोशलपतिः प्रथमापराद्धः ॥”) षिड्गः । इत्यमरः । १ । ८ । ६ । मेदिनी च ॥ (सीसम् । तद्यथा, -- “सीसं वध्रञ्च वप्रञ्च योगेष्टं नागनामकम् ॥” नागनामकम् । नागः भुजङ्ग इत्यादि ।) इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ अपरञ्च तदर्थे । [] “त्रिंशद्भागा भुजङ्गस्य गन्धपाषाणपञ्चकम् ॥ शुरतालकयोर्द्वौ द्वौ वङ्गस्यैकोऽञ्जनात्त्रयम् । अन्धमूषीकृतं ध्मातं पक्वं विमलमञ्जनम् ॥” इति वाभटे उत्तरतन्त्रे त्रयोदशेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-519-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भुजंग" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें