🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:35:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवम
avama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवम १ वि॰ [सं॰]
१. अधम । अंतिम ।
२. रक्षक । रखवाला ।
३. नीच । निंदित ।
४. घनिष्ठ [को॰] ।
५. कनिष्ठ [को॰] ।
अवम २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पितरों का एक गण ।
२. मलमास । अधिमास ।
३. पाप [को॰] ।
४. रक्षक व्याक्ति । त्राता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवम mf(आ)n. undermost, inferior, lowest base, RV. &c.
next, intimate, RV.
last, youngest, RV. vi, 21, 5, (ifc. with numerals) less by, RPrāt.
अवम (अम्), n. (scil. दिन) or (आनि) pl. the difference (expressed in days of twenty-four hours) existing between the lunar months and the corresponding solar ones, VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (101,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवम a. [अव-अमच् Uṇ. 5. 54.] 1 Sinful, wicked. --2 Contemptible, mean, undermost, lowest. --3 Base, low, inferior (opp. परम); अनलकानलकानवमां पुरीं R. 9. 14; see अनवम; या त उक्तिरवमा या परमा Rv. 6. 25. 1. --4 Next, intimate. --5 Last, youngest. --6 decreasing. --मः 1 A protector. --2 A class of Manes; त्रिविधाः पितरः अवमा ऊर्वाः काव्याश्च. --मं 1 Sin. --2 A lunar day exactly coinciding with a solar one; the difference between a Cāndra (29 days, 31 Ghaṭikās and 50 Palas) and a solar month (30 days); तिथ्यंतद्वंयमेको दिनवारः स्पृशति यत्र तद्भवत्यवमदिनं Jyotiṣa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0185-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवम त्रि० अव + अमच । १ रक्षके २ पितृगणभेदे पु० “अव- मैस्त ऊर्व्वेः काव्यैस्ते पितृभिभक्षितस्य मधुमतोनाराशंसस्य” ता० ब्रा० “त्रिविधाः पितरः अवभाः ऊर्व्वाः काव्याश्चेति अनुसवनं नारांशंसदेवताः । हे सोम! अवमैः रक्षकैः एतत्संज्ञकैः पितृभिः” भा० । अपादानेऽमच् । ३ पापे ४ तद्वति ५ कुत्सिते च त्रि० । अवोभवः अवस्ताद्भवः “अवोऽ- धसोर्लोपश्चेति” मः अन्त्यलोपः । ६ अधमे त्रि० “अनल- कानलकानमवमां पुरीम्” रघुः । “या त ऊक्तिरवमा या परमा” ऋ० ६, २५, १, “उतावमस्य पुरुहूत बोधि” ऋ० ६, २१, ५ “प्रकृतानां सावनानाञ्चान्द्राणाञ्चान्तरमवमानीच्यते सावनदिनेभ्यश्चान्द्राहा यावद्भिरधिकास्ते दिनक्षस्याहा” इति च प्रमिताक्षरोक्ते ७ दिनक्षये न० । तदानयनप्रकारश्च सि० शि० “शशाङ्कमासोनितसाबनेन०, २८, १० त्रिंशद्धताः लब्धदिनैस्तु चान्द्रेः । रुद्रांशकोनाब्धिरसैः ६३, ५४, ३३ क्षयाहः, स्यात् सावनोऽतश्च युगेऽनुपातात्” । युगे चान्द्राणां सावनानां च यदन्तरं तान्यवमानि । तत्र एकस्मिन् मासे चान्द्रसावनान्तरं कुदिनात्मकं गृहीतम् । तत्र दिवसः शून्यम् अष्टाविंशतिर्घटिकाः दश पानीयपलानि ०, २८, १० इदमेकस्मिन् चान्द्रमासे त्रिंशत्तिथ्यात्मके कुदिनात्मकमवसखण्डम् । यद्यनेन०, २८, १०, त्रिंश- द्दिनानि चान्द्राणि लभ्यन्ते तदा सपूर्णैनैकेनावमेन कियन्तीति त्रैराशिकेन लब्धैः रुद्रांशकोनाब्धिरसैः ६३, ५४, ३३ एकः क्षयाहो भवति स च सावनः एवं कल्पेऽपि अनुपातात् । “सावनान्यवमानि स्युश्चान्द्रेभ्यः साधितानि चेत् । सावनेभ्यस्तु चान्द्राणि तच्छेषं तद्वशा- त्तथा” इति सि० शि० । कल्पेऽवमप्रमाणञ्च दर्शितं तत्रैव । “दिनक्षयास्तत्र सहस्रनिघ्नाः खवाणवाणाश्व्यहिखेषुदस्राः” २५०८२५५०००० । अन्तरं तरणिचन्द्रचक्रजं यद्भवेत् स विधुमाससंचयः । चन्द्रवक्रदिवसैक्यमूनितं चन्द्रमासभदिनै र्दिनक्षयाः” “अथ चन्द्रचक्रदिनैक्ये चन्द्रमासभदिनैक्येन वर्ज्जिते क्षयाहाः स्युः । अत्र वासना । चन्द्रभगणा रविभगणैरूनाश्चान्द्रमासाः स्युः अतो विपर्य्ययाच्चान्द्रमासोना- श्चन्द्रभगणा रविभगणा भवन्ति तैरूना भभ्रमाः सावना दिवसा भवन्ति । चान्द्राहाः क्षयाहा भवन्ति” प्रमिता० । “तिथ्यन्तद्वयमेको दिनवारः स्पृशति यत्र तद्भवत्यमव- दिनम्” ज्योति० त०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0431,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवमः, त्रि, (अवति अस्मात् आत्मानम्, अव रक्ष- णादौ, अवद्येति सूत्रेण अवतेः अमः प्रत्ययो निपातितः । अवो भवो वा, अवोधसोर्लोप- श्चेति मः ।) अधमः । निन्दितः । इत्यमरः ॥ (“अनलकानलकानवमां पुरीम्” । इति रघुवंशे ।)
अवमं, क्ली, तिथ्यन्तद्वयस्पृष्टैकदिनवारः । एकदिने एकतिथिर शेष अपरतिथिर आद्यन्तस्पर्श इति यावत् ॥ इति ज्योतिषशास्त्रे प्रसिद्धं ॥ यथा “तिथ्यन्तद्वयमेको दिनवारः स्पृशति यत्र तद्भवत्यवमदिनं । त्रिदिनस्पृक्तिथित्रयस्य स्पर्श- नादह्नः” । इति ज्योतिषतत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-126-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें