🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खेट
kheṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खेट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खेतिहरों का गाँव । खेड़ा । खेरा ।
२. घास ।
३. बारहों ग्रह ।
४. घोड़ा ।
५. मृगया । शिकार । आखेट ।
६. कफ ।
७८. ढाल । सिपर ।
८. लाठी । छड़ी ।
९. चमड़ा ।
१०. एक प्रकार का अस्त्र ।
११. तृण । तिनका ।
१२. बलराम की गदा (को॰) । विशेष—समास के अंत में आने पर यह शब्द सदोषता, क्षुद्रता; भाग्यहीनता तथा ह्यास आदि अर्थ देता है; जैसे,—नगर- खेटम्' अर्थात् अभागा नगर, क्षुद्र नगर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. खे—ऽट m. ‘moving in the air’, a planet
the ascending node or Rāhu, W.
2. खेट m. a village, residence of peasants and farmers, small town (half a Pura, Hcat.), MBh. iii, 13220; Jain.; BhP.; VP.; the phlegmatic or watery humor of the body, phlegm, Car. iv, 4
snot, glanders, L.
a horse, L.
the club of Balarāma, L.
खेट m. n. hunting, chase (cf. आ-खेट), L.
a shield, Hcat. i, 5, 529 [MārkP.] and 532 [BṛNārP.], ii, 1
(ifc.) expressing defectiveness or deterioration (Pāṇ. vi, 2, 126; e.g. नगर-, ‘a miserable town’, ib., Kāś.; उपानत्-, ‘a miserable shoe’, ib., Kāś.; मुनि-, ‘a miserable sage’, Bālar. ii)
खेट n. grass, L.
खेट mfn. low, vile, Bhar. xxxiv, 109
खेट n. armed, W.
खेऽट See 3. ख, p. 334, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (334,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खेट a. [खे अटति, अट् अच्; खिट्-अच् वा] Having a weapon, armed. --टः 1 A village, small town or hamlet. --2 Phlegm. --3 The club of Balarāma. --4 A horse. --टः, --टं 1 Hunting, chase. --2 A shield. --टं 1 Grass. --2 Hide, skin. (N. B. At the end of comp. खेट expresses ‘defectiveness’ or ‘deterioration’, & may be rendered by ‘miserable’, ‘low’, ‘vile’, ‘wretched’ &c.; नगरखेटं a miserable town.)
खेऽट See under ख.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0445-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेट भोजने अद० चु० उभ० सक० सेट् । खेटयति ते अ- चिखेटत् त ।
खेऽट पु० खेऽटति अट--अच् खिट--अच् वा । १ सूर्य्या- दिग्रहे, “यस्मिन्नृक्षे स्थिताः खेऽटाः” इति ज्यो० त० । २ सुनिन्दके त्रि० विश्वः । ३ अधमे त्रि० अमरः ४ कर्षकग्रामे पु० मेदि० “खेटखर्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि भाग० १, ७, ११ । “खेटाः कर्षकग्रामाः” श्रीधरः । ५ अस्त्रभेदे पु० । “यष्टिरूपेण खेट! त्वमरिसंहारकारकः । देवीहस्तस्थितोनित्यम्” तत्पूजा मन्त्रः । स्वार्के क । तत्रार्थे पु० न० “दिव्याम्बरधरां देवीं खङ्ग खेटकवारिणीम्” भा० वि० ६ अ० । “अनयोः स्त्रियौ च कार्ये खेटक- निस्त्रिंशधारिण्यौ” वृह० सं० । अनयोःशाम्वप्रद्युम्नयोः, “खेटकं पूर्ण्णचापञ्च” दुर्गाध्यानम् । “खेटकास्त्रन्तु हस्त- स्थितमेवारीन् हन्ति यथाह “हस्तघ्नोविश्वावयुनानि” यजु० १९, ५१ । “हस्तेस्थितोहन्ति हस्तघ्नः खेटकः” वेददी० स च यष्टिरूपः । ६ चर्मणि मेदि० । खिट भये करणे घञ् । ७ मृगयायाम् पुंन० आखेटकम् । कर्त्तरि अच् । ८ वृणे न० हेमच० । कु(क)णपास्त्रस्याधःस्थिते ९ फलकाकारे काष्ठभेदे न० तन्मानमुक्तं हेमा० परि० ख० लक्षणसमुच्चये “तत्र खेटकमपि कु(क)णपस्य त्रिविधमुत्तमं द्वादशाङ्गुलं दशाङ्गुलं मध्यममष्ठाङ्गुलं निकृष्टम् बाला- नामेतत् खटकमबालानान्तु विंशत्यङ्गुलमुत्तममष्टादशाङ्गुलं मध्यमं षोडशाङ्गुलं निकृष्टमिति” औशनसनीतिः । १० धनवृद्धिजीविनि त्रि० हारा० ११ बलदेवगदायामि- त्यन्ये, १२ कफे मेदिनिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2478,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खेट, त् क भक्षणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) अचिखेटत् । इति दुर्गादासः ॥
खेटं, क्ली, (खे + अट् + अच् ।) तृणम् । इति शब्दरत्नावली ॥ खेट्टमपि पाठ ॥
खेटः, पुं, (खे आकाशे अटति । अट् + अच् ।) ग्रहः । यथा, भावविवेके । “यस्मिन् राशौ स्थितः खेटस्तेन तं परिपूरयेत् ॥”
खेटः, त्रि, (खिट् + अच् । खेट् + कः वा ।) अधमः । इत्यमरः । ३ । १ । ५४ ॥ घोटकः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ सुनिन्दकः । इति विश्वः ॥ सुनन्दक इति पाठे बलरामस्य गदा इति कश्चित् ॥
खेटः, पुं, क्ली, (खिट्यते भवमुत्पद्यते अस्मा- दनेन वा । खिट् + अपादाने करणे वा घञ् ।) मृगया । इत्यमरहेमचन्द्रौ ॥ कफः । (खेट्यते भक्षोपयोगिशस्यादिना उपजीव्यते अस्मात् ।) ग्रामभेदः । स तु कर्षकग्रामः । (तथा च भाग- वते । १ । ६ । ११ । “खेटखर्ब्बटवाटीश्च वनान्युपवनानि च ॥” “खेटाः कर्षकग्रामाः ।” इति श्रीधरस्वामी ॥) चर्म्म । इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
खेटः पुं, (खेटति भयमुत्पादयत्यनेन । खिट् + करणे घञ् । खेट + स्वार्थे कः ।) यष्टिः । यथा, --
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-283-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खेट" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें