🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:35:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अधम
adhama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधम १ वि॰ [सं॰ ] [स्त्री॰ अधमा] [संज्ञा अधबाई, अधपता]
१. नीच । निकृष्ठ । बुरा । खोठा ।
२. पापी । दुष्ट । उ॰— कहाहि सुनाहि॰ अस अधम नर ग्रसे जे मोह पीसाच ।— मानस १ ।११४ ।
अधम २ संज्ञा पुं॰
१. एक पेड़ का नाम ।
२. कवि के तीन भेदों में से एक । वह कवि जो दुसरों की निदा करे ।
३. ग्रहों का एक अनिष्ट योग (को॰) ।
४. कर्तव्याकर्तव्य के विचार से रहित कामी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधम mfn. (see अधर), lowest, vilest, worst, very low or vile or bad (often ifc., as in नराधम, the vilest or worst of men)
अधम m. an unblushing paramour
अधम [cf. Lat. infimus].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (19,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधम a. [अव्-अम; अवतेः अमः, वस्य पक्षे धः Uṇ. 5. 54] The lowest, vilest, meanest; very bad, or low, or vile (in quality, worth, position &c.) (opp. उत्तम); अधममध्यमोत्तमाः or उत्तमाधममध्यमाः &c.; oft. at the end of comp.; नर˚, द्विज˚; चांडालश्चाधमो नृणां Ms. 10. 12 lowest in position; अधम˚ the vilest of the vile, the meanest wretch. --मः 1 An unblushing sensualist (भयदयालज्जाशून्यः कामक्रीडाविषये कर्तव्याकर्तव्याविचारकः Śabda K.); वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यांतिकं K. P. 1. --2 A sort of योग or conjunction of planets (नृणां वित्तज्ञानादिषु अधमत्वसूचकः रविचंद्रयोः स्थितिविशेषरूपो योगभेदः Tv.). --मा A bad mistress ( हितकारिप्रियतमे ऽहितकारिणी). [cf. L. infimus]. --Comp. --अंगं [कर्म.] the foot (opp. उत्तमांग). --अर्धं [कर्म.] the lower half of the body (below the navel). --अर्ध्य a. [अधमार्धे भवः] connected with the lower part. --आचार a. [ब.] of the vilest conduct. --(रः) (कर्म˚) the meanest conduct. --ऋणः, --ऋणिकः [अधमः अधमावस्थां प्राप्तः ऋणेन, ततः ठन्] a debtor (opp. उत्तमर्णः) (lit. reduced to a low position by his incurring debt). --भृतः --भृतकः [कर्म.] a porter, groom, a servant of the lowest class, one of the 3 kinds of servants; उत्तमस्त्वायुधीयोत्र मध्यमस्तु कृषीवलः । अधमो भारवाही स्यादित्येवं त्रिंविधो भृतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0044-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधम त्रि० अव--अम--धादेशः । कुत्सिते, हीने च । “सर्वत्र त्रिविधा भेदा उत्तमाधममध्यमा” इति । “अधमसमवरिष्ठा न्यर्ककेन्द्रादिसंस्थे शशिनि विनयवित्तज्ञानधीनैपुणाना- मिति” ज्योतिषोक्ते नॄणां वित्तज्ञानादिषु अधमत्वसूचके रविचन्द्रयोः स्थितिविशेषरूपे योगभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0120,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधमः, त्रि, (अव पालने + अम, वस्य धादेशः ।) न्यूनः । निन्दितः । अपकृष्टः । तत्पर्य्यायः । निकृष्टः २ प्रतिकृष्टः ३ अर्व्वा ४ रेफः ५ याप्यः ६ अवमः ७ कुत्सितः ८ अवद्यः ९ कुपूयः १० खेटः ११ गर्ह्यः १२ अणकः १३ । इत्यमरः ॥ रेपः १४ अरमः १५ अणकः १६ अनकः १७ । इति तट्टीका ॥ (या- च्ञा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा । इति मेघदूते) ॥
अधमः, पुं, (अव पालने + अम, वस्य धादेशः ।) उप- पतिभेदः । तस्य लक्षणं । भयदयालज्जाशून्यत्वं । कामक्रीडाविषये कर्त्तव्याकर्त्तव्याविचारकत्वञ्च । इति रसमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-036-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधम" आता है (25)
अणक पु वि॰ कुत्सित । निंदित । अधम । नीच (ड़ि॰)अवम अधम । अंतिमअवद्य अधम । पापीन्यक्ष निकृष्ट । अधम । क्षुद्रनिकृष्ट बुरा । अधम । नीच । तुच्छहेचकस अधम । नीच । कमीनालफ्तरा नाच । अधम । कमीनाखल क्रूर । कठोरअवर अन्य । दूसरा । औरनीच जाति, गुण, कर्म या किसी और बात में घटकर वा न्यून । क्षुद्र । तुच्छ । अ…रेक दस्त लाना । विरेचननष्ट जो अदृश्य हो । जो दिखाई न देविहीन रहित । बगैर । बिनाअपकृष्ट गिरा हुआ । पतित । भ्रष्टकुत्सित कुष्ठा या कुट नाम की औषधिक्षुद्र कृपण । कंजूसअकृतज्ञ जो कृतज्ञ न हो । किए हुए उपकारी को जो न माने । कृतघ्न । नाशुकराअवरव्रत सूर्यबद गरमी की बीमारी के कारण यों ही सूजी हुई जाँघ पर की गिलटी । गोहिया । बाघ…अबर पु वि॰ अबल । निबलकमीन घात, शिकीर या वार के लिये ओटबराक शिवघटिया जो अच्छे मोल का न हो । कम मोल का । खराब । सस्ता । 'बढ़िया' का उलटादुसाध हिदुओं में एक नीच जाति जो सूअर पालती हैरर्रा रार करनेवाला । झगड़ालू
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें